《Nguyên Hoài mộ chí》- Bắc Ngụy

Bắc Ngụy 《Nguyên Hoài mộ chí》
《Nguyên Hoài mộ chí》khắc vào tháng 8 năm Hy Bình thứ hai (517) đời Bắc Ngụy, năm 1925 được khai quật tại thôn Trương Dương, Lạc Dương, Hà Nam, nguyên thạch hiện đang lưu trữ tại Bảo tàng thành phố Khai Phong.

Văn bia 《Nguyên Hoài mộ chí》viết bằng lối chữ Khải, gồm mười sáu hàng, mỗi hàng hai mươi chữ. Đá bia cao tám mươi mốt xăng-ti-mét, rộng tám mươi xăng-ti-mét, dày mười chín xăng-ti-mét. Các bia mộ thời Bắc triều, thì hình thể đa dạng, không thể kể xiết, mỗi bia đều có phong vận riêng, 《Nguyên Hoài mộ chí》thì chữ viết chính tề, công chỉnh, đậm đà vững chắc, đã có dáng vẻ của lối chữ Khải thời Đường.

Thân thế Nguyên Hoài hiển hách, do bậc cao thủ viết bia khắc chữ, thêm vào đó bia được khai quật muộn, chưa bị phong hóa, nét chữ rõ ràng, lại thêm sự tinh xảo của việc khắc chữ, bút pháp thanh tú, kết cấu khoan dung, bố cục thoáng đãng, lại được bảo quản cẩn thận, hoàn toàn giữ được nguyên trạng của bia mộ. Nét chữ khắc trên bia có bút lực hùng mạnh, thậm chí có thể cảm nhận được sự sắc bén của ngọn bút. Điều đó đã tạo nên trong muôn vàn tác phẩm thư pháp thời Ngụy, 《Nguyên Hoài mộ chí》là tinh hoa trong những tinh hoa. Bởi vậy 《Nguyên Hoài mộ chí》là mẫu mực rất tốt cho người mới học lối chữ "Ngụy bi". Nó tiện cho việc luyện tập và nét chữ rõ ràng, thậm chí có thể cảm nhận được bút pháp, cách dùng bút.

La Chấn Ngọc trong 《Tùng Ông cận cảo》có nhận xét: "Bia này chữ viết lớn, đoan chính thanh tú, khỏe đẹp, là tác phẩm rất xuất sắc trong các bia mộ của hoàng tộc nhà Ngụy."

Ảnh chụp thác bản ：

魏故侍中太保领司徒公广平王姓元，

讳怀， 字宣义，河南洛阳乘轩里人。显祖

献文皇帝之孙，高祖孝文皇帝之第四

子，世宗宣武皇帝之母弟，皇上之叔

父也。体乾坤之睿性，承日月之贞晖，比

德兰玉， 操迈松竹，延爱二皇，宠结三

世。姿文挺武，苞仁韫 哲，量高山岳，道协

风云。周之鲁卫，在汉闲平，未足称美于

前代矣。享年不永，春秋卅，熙平二年三

月廿六日丁亥薨。追崇使持节假黄钺

都督中外诸军事太师领太尉公侍中，

王如故。显以殊礼，备物九锡，谥曰武穆，

礼也。及葬，皇太后舆驾亲临，百官赴

会。 秋八月廿日窆于西郊之兆。惧陵谷

易位，市朝或侵， 坟堂有改，金石无亏，敬

勒志铭，树之泉闼。其颂曰 ：老尚简嘿，

孔贵雅言，于穆懿王，体素心闲。德秀时

英，器允宗贤，践仁作保，履义居蕃。忠冠

朝首， 宠表戚先，勋规未半，背世茂年。生

荣殁哀，休光永延，刊美瑶牒，祗告幽玄。

 

 

Toàn văn：

魏故侍中太保领司徒公广平王姓元，讳怀， 字宣义，河南洛阳乘轩里人。显祖献文皇帝之孙，高祖孝文皇帝之第四子，世宗宣武皇帝之母弟，皇上之叔父也。体乾坤之睿性，承日月之贞晖，比德兰玉， 操迈松竹，延爱二皇，宠结三世。姿文挺武，苞仁韫 哲，量高山岳，道协风云。周之鲁卫，在汉闲平，未足称美于前代矣。享年不永，春秋卅，熙平二年三月廿六日丁亥薨。追崇使持节假黄钺都督中外诸军事太师领太尉公侍中，王如故。显以殊礼，备物九锡，谥曰武穆，礼也。及葬，皇太后舆驾亲临，百官赴会。 秋八月廿日窆于西郊之兆。惧陵谷易位，市朝或侵， 坟堂有改，金石无亏，敬勒志铭，树之泉闼。其颂曰 ：老尚简嘿，孔贵雅言，于穆懿王，体素心闲。德秀时英，器允宗贤，践仁作保，履义居蕃。忠冠朝首， 宠表戚先，勋规未半，背世茂年。生荣殁哀，休光永延，刊美瑶牒，祗告幽玄。

Phiên âm : 

Ngụy cố Thị trung Thái bảo lãnh Tư đồ công Quảng bình vương tính Nguyên， húy Hoài，tự Tuyên Nghĩa， Hà Nam Lạc Dương Thừa Hiên lí nhân。 Hiển tổ Hiến văn hoàng đế chi tôn， Cao tổ Hiếu văn hoàng đế chi đệ tứ tử， Thế tông Tuyên vũ hoàng đế chi mẫu đệ， Hoàng thượng chi thúc phụ dã。

Thể càn khôn chi duệ tính， thừa nhật nguyệt chi trinh huy， bỉ đức lan ngọc， thao mại tùng trúc， diên ái nhị hoàng，sủng kết tam thế。 Tư văn đĩnh vũ， bao nhân uẩn triết， lượng cao sơn nhạc，đạo hiệp phong vân。 Chu chi lỗ vệ， tại hán nhàn bình， vị túc xưng mĩ ư tiền đại hĩ。 Hưởng niên bất vĩnh， xuân thu tạp， Hi Bình nhị niên tam nguyệt nhập lục nhật đinh hợi hoăng。 Truy sùng Sử trì tiết Giả hoàng việt Đô đốc Trung ngoại chư quân sự Thái sư lãnh Thái úy công thị trung， vương như cố。 Hiển dĩ thù lễ， bị vật cửu tích， thụy viết Vũ Mục， lễ dã。 cập táng， Hoàng thái hậu dư giá thân lâm， bách quan phó hội。 Thu bát nguyệt chấp nhật biếm ư Tây giao chi triệu。Cụ lăng cốc dịch vị， thị triêu hoặc xâm， phần đường hữu cải， kim thạch vô khuy， kính lặc chí minh， thụ chi tuyền thát。 Kì tụng viết ：

Lão thượng giản mặc， khổng quý nhã ngôn， ư mục ý vương， thể tố tâm nhàn。 Đức tú thì anh， khí duẫn tông hiền， tiễn nhân tác bảo， lí nghĩa cư phiền。 Trung quan triêu thủ， sủng biểu thích tiên， huân quy vị bán， bối thế mậu niên。 Sinh vinh một ai， hưu quang vĩnh diên， khan mĩ dao điệp， chi cáo u huyền。
Tạm dịch :

Người đã mất họ Nguyên, tên Hoài, tự Tuyên Nghĩa, là Thị trung, Thái bảo, lãnh Tư đồ công, Quảng Bình vương đời Ngụy . Người làng Thừa Hiên, huyện Lạc Dương, tỉnh Hà Nam. Là cháu nội của Hiến Văn Hoàng đế, con trai thứ tư của Cao Tổ Hiếu Văn Hoàng đế, em cùng mẹ của Thế Tông Tuyên Vũ Hoàng đế, là chú ruột của Hoàng thượng.

Vương mang duệ tính của trời đất , nối nhật nguyệt ánh sáng lành, sánh với đức lan ngọc, khí tiết vượt tùng trúc, tình yêu thương trải khắp hai vua, ơn sủng kết khắp ba đời. Văn hay võ giỏi, bao nhân chất trí, lượng cao bằng núi, đạo hợp mây gió. Nước Lỗ, nước Vệ thời Chu, hai ông Nhàn, Bình thời Hán, cũng chưa đủ để khen là đẹp đẽ hơn ở thời trước vậy. Hưởng thọ chẳng dài, tuổi ba mươi, ngày Đinh Hợi, 26 tháng 3, năm Hy Bình thứ hai, băng. Được truy tặng chức Sử Trì tiết, Giả hoàng việt, Đô đốc trung ngoại chư quân sự, Thái sư, lãnh Thái úy công, Thị trung, tước Vương như cũ. Được tỏ vẻ bằng lễ đặc biệt, sắm đủ vật phẩm chín ban, thụy là Vũ Mục, theo đúng lễ vậy. Khi táng, Hoàng thái hậu tự mình đến, quan viên các ngả đều đến dự. Ngày 20 tháng 8 mùa thu, chôn cất tại vùng đất phía tây kinh thành. Sợ núi non sông ngòi thay đổi, chợ búa phố phường có khi lấn vào, mồ mả có đổi, kim thạch chẳng hư, kính cẩn khắc bài văn này, đem đặt trước huyệt. Bài tụng rằng:
Lão tử chuộng mặc mặc, Khổng tử quý lời hay,
Ôi thay đức vương đẹp, giữ mình nhàn, lòng thanh.
Đức tốt sáng đời nay, tài xứng bậc tông hiền,
Bước nhân làm bảo phó, theo nghĩa cai đất xa.
Trung đứng đầu triều đình, sủng đứng họ hàng trước,
Công nghiệp chưa trọn vẹn, đã lìa đời tuổi cao.
Sống vinh hoa, mất được thương, sáng đẹp mãi còn lưu,
Khắc ghi điều tốt vào sách ngọc, kính cáo nơi âm u huyền bí.

Nguyên Hoài – Quảng Bình Vương đời Bắc Ngụy

I. Tổng quan

Nguyên Hoài (元懷), tự Tuyên Nghĩa (宣義), người huyện Lạc Dương, tỉnh Hà Nam. Ông là tôn thất nhà Bắc Ngụy, sinh năm Thái Hòa thứ mười hai (488), mất năm Hy Bình thứ hai (517), hưởng dương ba mươi tuổi. Ông là con trai thứ năm (hoặc thứ tư) của Cao Tổ Hiếu Văn Hoàng đế, em cùng mẹ với Thế Tông Tuyên Vũ Hoàng đế, mẹ là Văn Chiêu Hoàng hậu Cao Chiếu Dung. Khi còn sống, ông được phong tước Quảng Bình Vương. Sau khi qua đời, vì người con trai thứ ba là Nguyên Tu lên ngôi hoàng đế (Hiếu Vũ Đế), ông được truy tôn là Vũ Mục Hoàng đế.

II. Cuộc đời và sự nghiệp

1. Phong vương thời trẻ và sự kỵ của anh trai
Năm Thái Hòa hai mươi mốt (497), Nguyên Hoài khi ấy mười một tuổi được phong làm Quảng Bình Vương. Về sau, anh trai là Tuyên Vũ Đế Nguyên Khác lên ngôi, vốn đa nghi, đối với tôn thất trong hoàng tộc ra sức đề phòng, bài xích. Nguyên Hoài vì tính xa hoa kiêu căng, buông thả, lại không biết kiềm chế thuộc hạ, khiến phủ thần nhiều kẻ tham ô ngang nhiên. Đến năm Chính Thủy thứ ba (506), Tuyên Vũ Đế hạ chiếu xét trị, hơn ba mươi viên quan trong phủ bị xử tử, số còn lại phần nhiều bị cách chức.

Vì hành vi bất chính, Nguyên Hoài bị Tuyên Vũ Đế giam lỏng tại Hoa Lâm Biệt Quán, sai Tứ môn bác sĩ Đổng Chinh dạy kinh truyền, nhằm giáo hóa, răn đe.

2. Biến cố sau khi Tuyên Vũ Đế băng hà
Niên hiệu Diên Xương thứ tư (515), Tuyên Vũ Đế băng. Ngày hôm sau, Nguyên Hoài dù đang có bệnh vẫn vào triều, mượn thân phận là “hoàng đế đồng mẫu đệ” mà xông vào tây lang điện Thái Cực, đòi lên điện khóc tang và diện kiến tân quân (Hiếu Minh Đế Nguyên Hủ). Trước hành động vượt phép này, quần thần kinh hãi, không ai dám ngăn. Duy có Thị trung Thôi Quang dẫn điển tích xưa: khi Hán Quang Vũ Đế băng, Thái úy Triệu Hỷ từng cầm kiếm ngăn cản các vương hầu vào điện, lấy đó quở trách Nguyên Hoài. Ông biết lý phải khuất, bèn lui ra, sau đó nhiều lần sai thuộc hạ đến tạ lỗi với Thôi Quang.

3. Qua đời và vinh sủng sau khi mất
Ngày 26 tháng 3 năm Hy Bình thứ hai (517), Nguyên Hoài qua đời, thọ ba mươi tuổi. Dù khi sinh từng bị quản thúc, nhưng vì là tôn thất cận thân, triều đình dành cho ông lễ truy phong vô cùng long trọng:

• Truy tặng chức vụ: Trì tiết, Giả hoàng việt, Đô đốc trung ngoại chư quân sự, Thái sư, lĩnh Thái úy công, Thị trung, Quảng Bình Vương như cũ.

• Thụy hiệu: Vũ Mục (sử sách có chép nhầm là “Văn Mục”, về sau nhờ mộ chí xuất thổ mới khẳng định là Vũ Mục).

• An táng: Hoàng thái hậu Hồ thị đích thân đến viếng, quan viên các nha môn đều hội tụ, an táng tại tây giao Lạc Dương.

4. Truy tôn hoàng đế
Năm Trung Hưng thứ hai (532), người con trai thứ ba của ông là Nguyên Tu (sau là Hiếu Vũ Đế) được quyền thần Cao Hoan phù lập làm vua. Năm Vĩnh Hi thứ hai (533), Hiếu Vũ Đế truy tôn phụ thân làm Vũ Mục Hoàng đế, vợ cả là Phùng thị được truy tôn Vũ Mục Hoàng hậu.

III. Gia quyến

• Phụ thân: Hiếu Văn Hoàng đế Nguyên Hoành (Bắc Ngụy).

• Mẫu thân: Văn Chiêu Hoàng hậu Cao Chiếu Dung.

• Chính thất: Phùng thị (sau truy tôn Vũ Mục Hoàng hậu).

• Thứ thất: Lý thị (mẹ ruột Hiếu Vũ Đế, truy tôn Hoàng thái phi).

• Hậu duệ:

  • Nguyên Hối: Phạm Dương Văn Cảnh Vương.

  • Nguyên Đễ: Quảng Bình Văn Ý Vương (Phùng thị sinh).

  • Nguyên Tu: Hiếu Vũ Đế (Lý thị sinh).

  • Phùng Dực công chúa: Gả Trương Hoan, sau tái giá Vũ Văn Thái (Bắc Chu), truy tôn Văn Hoàng hậu.

  • Nguyên Quý Diễm (Hoa Dương công chúa): Gả Cao Thâm (Bắc Tề).

  • Tân Phong công chúa: Gả Đỗ Toản.

  • Bình Dương công chúa: Gả Trịnh Văn Khoan.

  • Tấn Xương công chúa (trưởng nữ thứ sáu).

IV. Đánh giá lịch sử

Sử sách đối với Nguyên Hoài có hai chiều nhìn nhận khác biệt:

• Quan điểm từ chính sử: 《Ngụy thư》cùng 《Bắc sử》chỉ trích ông “bạo ngược bất pháp”, “xa hoa kiêu căng”, cho rằng thuở thiếu thời hành vi bất đoan, để lại nhiều vết nhơ.

• Văn bia mộ chí: Trái lại, bài minh khắc trên mộ chí hết lời ca tụng: “Thể càn khôn chi duệ tính, thừa nhật nguyệt chi trinh huy”, “Trung quan triều thủ, sủng biểu thích tiên”. Điều này vừa phản ánh đặc điểm thể văn bia mộ thời Bắc triều thường xuất ý tâng bốc, vừa có giá trị sử học bổ khuyết chỗ trống trong chính sử.

V. Giá trị của Nguyên Hoài mộ chí

Nguyên Hoài được hậu thế biết đến rộng rãi, phần nhiều nhờ vào 《Nguyên Hoài mộ chí》 khai quật tại thôn Trương Dương, Lạc Dương, Hà Nam vào năm 1925.

• Giá trị thư pháp: Mộ chí này thuộc giai đoạn thành thục của Ngụy bi, chữ viết chính tề, công chỉnh, bút lực thanh tú, cương kính, được giới thư pháp đánh giá là mẫu mực hàng đầu cho người học lối Khải thư thời Ngụy. La Chấn Ngọc từng nhận xét: “Thử chí đại thư, đoan kính tú bạt, Ngụy tông thất chư chí trung chi cực giai giả” (Bia này chữ lớn, đoan chính thanh tú, khỏe đẹp, là tác phẩm rất xuất sắc trong các bia mộ của hoàng tộc nhà Ngụy).

• Giá trị sử học: Do bản truyện của Nguyên Hoài trong 《Ngụy thư》cùng 《Bắc sử》đều thiếu khuyết (văn bản bị tuồn lược), mộ chí xuất thổ đã bổ sung chính xác thụy hiệu “Vũ Mục”, sửa chữa sai lầm “Văn Mục” do sử sách chép tản mạn.

Tổng hợp , biên tập  Kuangtuan