CHÙA DIỆU ĐẾ THỜI THIỆU TRỊ: HÀNH TRÌNH ĐẾN VỚI DI SẢN VĂN TỰ HÁN NÔM QUA BIA ĐÁ, CHUÔNG ĐỒNG VÀ CHÂU BẢN

Ngày đăng: 13/11/2026 | 00:11

CHÙA DIỆU ĐẾ THỜI THIỆU TRỊ:
HÀNH TRÌNH ĐẾN VỚI DI SẢN VĂN TỰ HÁN NÔM QUA BIA ĐÁ, CHUÔNG ĐỒNG VÀ CHÂU BẢN

Nằm bên đường Bạch Đằng, phía đông sông Đông Ba (phường Phú Cát, thành phố Huế), chùa Diệu Đế là một trong ba ngôi Quốc tự tiêu biểu của triều Nguyễn thế kỷ XIX bên cạnh Thiên Mụ và Thánh Duyên1. Khác với những ngôi chùa tổ truyền thừa thông thường, Diệu Đế là ngôi "chùa vua" được kiến tạo để kỷ niệm nơi phát tích của một bậc đế vương.

Ngôi chùa hiện còn lưu giữ hai bảo vật vô giá có niên đại cùng năm Thiệu Trị thứ 6 (1846): tấm bia Ngự chế tại Bi đình (khắc tháng 7 năm Bính Ngọ) và cỗ đại hồng chung tại Chung đình (đúc tháng 5, khắc minh tháng 6 năm Bính Ngọ). Kết hợp tư liệu từ văn bia, minh văn trên chuông cùng hai tờ Châu bản ngày 25 và 26 tháng 5 năm Thiệu Trị thứ 6 lưu trữ tại Cục Lưu trữ Quốc gia I, diện mạo lịch sử, kiến trúc và tư tưởng của chùa Diệu Đế thời Thiệu Trị hiện lên vô cùng chân xác và sống động.

1. Lịch sử khởi dựng, quy hoạch kiến trúc và danh xưng "Diệu Đế"

Theo nội dung văn bia Ngự chế thi đề Diệu Đế tự (khắc tháng 7 năm Thiệu Trị thứ 6 - 1846), vùng đất tọa lạc chùa vốn là phủ đệ cũ của Phúc Quốc công Hồ Văn Bôi - ông ngoại của vua Thiệu Trị ("tích giả thích lý Du Ninh kỳ địa yên")2, nơi nhà vua chào đời vào năm 1807 và hun đúc khí thiêng phát tích điềm lành đế vương ("tú chung dục khánh, điện nhiễu hồng lưu, phát tường vu tư chi phúc địa giả dã")3. Sau khi lên ngôi, năm 1844, chuẩn theo lời tâu xin của Thị vệ đại thần Vũ Văn Giai cùng quần thần, vua Thiệu Trị cho "cải gia vi tự", biến khu vườn cũ rộng thoáng này thành chốn phạm cung, đồng thời mang ý nghĩa trùng hưng ngôi chùa An Quốc cổ xưa tại địa phương ("Kỷ thắng trùng hưng An Quốc tự").

Quy hoạch kiến trúc và ý nghĩa tên gọi qua lời tựa văn bia:

  • Điện Đại Giác (大覺殿): Ngôi điện chính ở trung tâm (đương trung chi cám viên), lập mối duyên ba đời để cảm hóa thói tục, nêu cao yếu chỉ trăm pháp nhằm dìu dắt kiếp phù sinh.
  • Gác Đạo Nguyên (道源閣): Bảo tháp ở phía trước (đương tiền chi phù đồ), biểu trưng cho cỗ xe ngũ diễn4 chở đạo pháp và dòng nước tám công đức (bát công chi thủy)5 tưới mát cho hết thảy chúng sinh.
  • Cát Tường Từ Thất (吉祥慈室): Nhà thiền ở bên trái (cư tả chi thiền đường), đi từ quả vị Bích-chi Phật6 thâm sâu trí tuệ đến hàng tối thượng thừa từ bi phổ tế.
  • Trí Tuệ Tinh Xá (智慧精舍): Tịnh xá ở bên phải (cư hữu chi tĩnh trai), nơi lưu giữ thẻ ngọc sách vàng, diễn giải yếu chỉ cõi trời Gia Nguyên và chân lý nhiệm màu (mật đế)7.
  • Danh xưng Diệu Đế: Nhà vua tổng kết ý nghĩa tên chùa bằng hai câu biền ngẫu súc tích: "Tổng diệu hóa ư dao nguyên, xiển chân như kỳ mật đế, cố tổng danh vi Diệu Đế tự dã" (Tóm thâu sự giáo hóa nhiệm màu ở nguồn ngọc, mở bày lẽ chân như nơi cõi mật đế, cho nên đặt tên chung là chùa Diệu Đế vậy).

2. Tư tưởng dung hòa Nho - Phật và triết lý "Trong động giữ tĩnh"

Qua cả văn bia lẫn bài minh đại hồng chung, vua Thiệu Trị thể hiện rõ lập trường của một bậc quân vương Nho học uyên bác, tiếp nhận Phật giáo dưới góc độ công năng giáo hóa xã hội và phụng sự Vương đạo:

  • Phật pháp trợ giúp Vương đạo: Trong bài tựa văn bia, vua Thiệu Trị dẫn tôn chỉ sách Đại học (thành ý, chính tâm, cách vật, trí tri, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ, tại chỉ ư chí thiện) để khẳng định: tuy đạo Phật chuộng lẽ hư vô nhưng luôn khuyên người làm điều thiện, do đó "tắc phương vu vương đạo giả tai!" (thì có hại gì đến vương đạo đâu!). Ở hai câu kết bài thơ Đề Diệu Đế tự, nhà vua minh định rõ tâm thế của mình:

"Ư ngã bản phi sùng xiển giáo,

Vị dân đản nguyện phúc bàng hồng."

(Riêng ta vốn chẳng sùng đạo Phật / Vì dân chỉ muốn phúc vô cùng).

  • Tiếng chuông thức tỉnh nhân tâm tương đồng với Mộc đạc thánh vương: Trong bài Diệu Đế tự đại hồng chung minh (khắc tháng 6 năm Thiệu Trị thứ 6), nhà vua dẫn điển tích trong Kinh Thư và Chu Lễ về việc quan Đạo nhân rung mõ lưỡi gỗ (mộc đạc) đi rao lệnh văn giáo trên đường lộ và hai viên Tư mã cầm mõ đồng hiệu lệnh quân sự8. Từ đó, nhà vua khẳng định tính tương đồng giữa hai nền giáo hóa: "Nho tòng Lễ lập Nhân Nghĩa, vô chi tắc hoại; Phật dĩ Luật trì Định Tuệ, khứ chi tắc tang" (Nhà Nho theo Lễ lập nên Nhân Nghĩa, không Lễ ắt hoại; nhà Phật dùng Luật trì giữ Định Tuệ, bỏ Luật ắt mất). Tiếng đại hồng chung đánh lúc rạng đông phá tan đêm dài, đánh lúc chiều tối thức tỉnh đường mê, mở bày đại hội Vô già9 hướng muôn loài quy về một mối thiện ("Đô quy nhất thiện / Bổng hát quần sinh")10.
  • Triết lý "Động trung năng tĩnh": Tọa lạc ngay nơi đô hội sầm uất bên bờ sông, thuyền xe tấp nập, chùa Diệu Đế đặt ra câu hỏi về sự thanh tịnh giữa chốn phồn hoa. Nhà vua giải đáp trên văn bia: "Không cố nạp vạn cảnh, tĩnh cố liễu quần động; động trung năng tĩnh, định tuệ chỉ quán" (Trống không nên thu nạp được muôn cảnh, tĩnh lặng nên thấu suốt mọi chuyển động; trong động mà giữ được tĩnh, ấy là định tuệ và chỉ quán) — dùng giới luật thanh tịnh để xoay chuyển tam độc thành tam-muội11, chuyển hóa lục tặc thành lục thần12.

3. Đạo hiếu của bậc đế vương và phúc duyên "Ngũ đại đồng đường"

Cả bia và chuông chùa Diệu Đế đều thấm đẫm tinh thần hiếu đạo của triều đình nhà Nguyễn. Năm Bính Ngọ (1846) ghi nhận hai đại lễ của hoàng gia: vua Thiệu Trị tròn tuổi tứ tuần (ngũ bát = 40 tuổi, ứng vận bán thiên 500 năm, tổ chức 30 điều khánh điển)13 và bà nội của vua là Thuận Thiên Cao Hoàng hậu Trần Thị Đang bước qua tuổi bát tuần.

  • Sự tôn kính tuyệt đối dành cho Thái hoàng thái hậu: Trong các Châu bản hành chính, mỗi khi nhắc đến bà Thuận Thiên (qua các kính ngữ như Dao cung 瑤宮, Từ Ninh 慈寧)14, chữ viết đều được đài cao hơn cả Hoàng đế. Trong chùm thơ Trung nguyên tiết phiếm nguyệt, nhà vua viết: "Từ Ninh vĩnh hựu vô cương thọ / Trạch bị quần sinh thứ loại phồn" (Cầu mong cung Từ Ninh mãi hưởng tuổi thọ vô cương, ơn thấm khắp quần sinh muôn loài phồn thịnh).
  • Ghi dấu sự kiện "Ngũ đại đồng đường": Bài minh trên đại hồng chung trân trọng khắc ghi niềm tự hào của hoàng tộc năm 1846: "Đường khai ngũ đại, nguyện đồng đường lai côn vân nhưng; Thọ khánh bát tuần, kỳ diên thọ càn khôn tuế nguyệt"15. Câu văn kỷ niệm việc hoàng tử Hồng Bảo sinh hoàng tôn Ưng Đạo giúp hoàng gia hội đủ 5 thế hệ cùng chung một nhà (từ cụ tổ Thuận Thiên Cao Hoàng hậu đến chắt nội Ưng Đạo), đồng thời cầu chúc thánh thọ của bà nội trường tồn cùng trời đất.

4. Kỳ công đúc Đại hồng chung qua đối chiếu Châu bản và Minh văn

Hệ thống hai tờ Châu bản ngày 25 và 26 tháng 5 năm Thiệu Trị thứ 6 (1846) do các đại thần ba bộ Hộ, Lễ, Công (Hà Duy Phiên, Đặng Văn Hòa, Lâm Duy Nghĩa, Nguyễn Văn Điển, Trương Quốc Dụng, Tôn Thất Tĩnh) kính tâu đã hé lộ toàn bộ quy trình "khai sinh" cỗ đại hồng chung mà minh văn trên thân chuông không thể kể hết16:

Hạng mục / Chi tiết

Dẫn chứng từ Châu bản (25 & 26/5/Thiệu Trị 6)

Dẫn chứng từ Minh văn khắc trên chuông

Vật liệu đồng & thiếc

Chuẩn bị 3.500 cân đồng thiếc chia làm 35 nồi chính (đúc từ miệng đến vai chuông) và 33 nồi phụ đựng 2.100 cân đồng thiếc không pha vàng. Thu hồi hơn 1.000 cân đồng thừa sau khi đúc.

Ghi nhận trọng lượng thực chất sau đúc: "Kế không lục trọng tam thiên cửu bách dư cân, gia thang hoàng hòa nhị thập thặng linh tứ lạng" (Đồng xanh không lục nặng hơn 3.900 cân, gia thêm đồng thau thang hoàng 20 cân lẻ 4 lạng)17.

Lượng vàng hiến cúng & pha đúc

Tổng cộng 24 lượng vàng được nung chảy pha vào 35 nồi đồng (gồm hộp vàng niêm phong riêng của bà Thuận Thiên, 1 đĩnh vàng 10 lượng của vua Thiệu Trị, và 12 lượng 1 chỉ từ các hoàng tử, công chúa, phi tần, thái giám).

Bài minh chỉ nêu khái quát sự vâng lệnh cung Dao (Dao cung huệ chỉ), không liệt kê chi tiết số lượng vàng của hoàng tộc.

Sự chỉ đạo kỹ thuật của nhà vua

Vua Thiệu Trị trực tiếp dùng bút son (Châu cải) sửa đề xuất của quần thần: yêu cầu đặt nguyên hộp vàng của bà Thuận Thiên vào nồi thứ nhất, còn từ nồi thứ 2 đến nồi thứ 35 mỗi nồi pha đúng 6 chỉ vàng (cộng 20 lượng 4 chỉ).

Ca ngợi việc tuyển chọn thời khắc và thợ đúc họ Phù (Phù thị): "Ngọ niên ngọ nguyệt... Canh nhật canh thì... Tam linh hiệp cát, nhất chú viên thành" (Năm Ngọ tháng Ngọ, ngày Canh giờ Canh, ba cõi hiệp lành, một lần đúc liền thành).

Vàng bạc của Hồng Bảo & Hồng Nhậm

Ngày 26/5, An Phong công Hồng Bảo hiến 3 đồng tiền vàng Phú thọ đa nam hạng trung và 5 đồng tiền bạc Bát bửu; Phước Tuy công Hồng Nhậm (vua Tự Đức) hiến 2 đồng tiền vàng hạng nhỏ (Phú thọ đa nam, Phi long). Vì nước đồng đã rót vào khuôn nên số vàng bạc này (cùng 1 lượng 7 chỉ vàng trích lưu) được giữ lại để khảm chạm 33 chữ đại tự trên chuông.

Không ghi chép chi tiết này, nhưng hình ảnh chụp thực tế hiện vật cho thấy các ô đại tự trên thân chuông được chạm khảm vô cùng tinh xảo.

Kích thước & Thời gian đúc

Khởi công nung chảy từ giờ Mão (5h–7h sáng) ngày 26/5, sau 2 tiếng rưỡi thì tan chảy hết, rót khuôn mất 1 tiếng 12 phút (hoàn thành trong giờ Thìn), sáng sớm ngày 29/5 phá khuôn đất. Chuông ước nặng khoảng 4.400 cân.

Ghi kích thước chuẩn xác: "Chung cao ngũ xích tứ thốn chi ngoại, vi đại nhất trượng sổ chỉ hữu kỳ" (Chuông cao ngoài 5 thước bốn tấc, chu vi lớn hơn 1 trượng vài chỉ).

 

5. Hành trạng thiền sư "Tỵ cốc tăng" và thi ca Ngự chế trên văn bia

Bên cạnh giá trị sử liệu kiến trúc, văn bia Ngự chế thi đề Diệu Đế tự (gồm 956 chữ, chia thành một bài tựa và bảy bài thơ) còn là một tập hợp các sáng tác văn học giá trị của vua Thiệu Trị trong những lần xa giá vãng cảnh chùa dịp tiết Trung nguyên (rằm tháng Bảy) năm 1846:

  • Cảm hứng thi ca trên sông Đông Ba và Ngự Hà: Chùm thơ Trung nguyên tiết phiếm nguyệt tác tam thủ miêu tả cảnh đẹp lung linh của ngôi chùa soi bóng dưới trăng thu trong không khí hội Huyền Đô18, hòa quyện giữa tiếng hò mái nhì, mái đẩy (ái nãi thanh) trên sông nước xứ Huế với tiếng chuông gác Đạo Nguyên ngân vang. Nhà vua đặc biệt sử dụng lối thơ cổ điển "Cô nhạn xuất quần cách" ở bài thứ 3 để đối chiếu với bài Cung từ của Vương Kiến đời Đường19, khẳng định niềm vui đồng lạc cùng thần dân trong hội thái bình. Tiếp đó là hai bài thơ thất ngôn bát cú Ngẫu lạc bút đề bích và Thừa nguyệt quy chu ghi lại cảm xúc thanh tịnh khi rời bến chùa trong dư âm tiếng chuông ("Bồ lao dư vận họa linh xuyên"), gửi gắm nguyện ước tiếng chuông vượt thoát Tam thiên thế giới20 và dãy núi Thiết Vi u ám21 để độ khắp chúng sinh.
  • Khảo chứng danh tính thiền sư "Tỵ cốc tăng" Hứa Liễu Tánh: Khép lại bài văn bia là bài thơ bát cú kèm lời dẫn (tổng cộng 115 chữ) về vị cao tăng thực hành hạnh nguyện nhịn ăn ngũ cốc (Tỵ cốc tăng). Theo lời ngự bút, sư mang họ Hứa, pháp danh Liễu Tánh, xuất gia từ năm lên năm tuổi (ngũ linh nhập thiền), trải qua nhiều năm tu tập khổ hạnh nơi núi rừng hang đá và suốt tám chín năm liền dứt hẳn khói lửa bếp núc (lãnh tuyệt yên hỏa), trước khi chống gậy đến an trú tại chùa Diệu Đế. Trước đây, bộ Đại Nam nhất thống chí (bản chép tay đời Tự Đức) đã nhầm lẫn hành trạng của ngài với thiền sư Nguyễn Giác Ngộ ở chùa Bát Nhã (tỉnh Phú Yên). Qua đối chiếu văn bia chùa Diệu Đế với Tông phái ký toàn tập và long vị thờ tại chùa Từ Ân (Gia Định – TP. Hồ Chí Minh), giới nghiên cứu đã xác minh chân xác: ngài là Thiền sư Hứa Liễu Tánh, hiệu Thiên Phước (1805–1848), thuộc đời thứ 37 tông Lâm Tế (dòng Tổ Đình Tuyết Phong)22. Ngài được vua Thiệu Trị hạ chiếu triệu từ chùa Từ Ân (tỉnh Gia Định) ra kinh đô Huế ("chấn tích nam lai"), ban sắc phong chức Tăng cang và thỉnh về trụ trì tại ngôi Quốc tự mới kiến tạo. Vua Thiệu Trị đã làm riêng bài thơ tán dương đức hạnh tự tại của ngài, ví ông như bậc tiên Xích Tùng Tử rửa sạch bụi trần ("Xích Tùng liêu tá địch trần khâm")23.

6. Toàn văn bản dịch nguyên tác Văn bia và Minh chuông chùa Diệu Đế

Việc đặt toàn văn bản dịch sát nguyên tác của cả Văn bia Ngự chế lẫn Minh văn Đại hồng chung bên cạnh hệ thống hình ảnh tư liệu thực tế sẽ giúp độc giả cảm nhận trọn vẹn cấu trúc biền ngẫu chặt chẽ, thi pháp Đường luật điêu luyện cùng mạch tư tưởng nguyên vẹn của vua Thiệu Trị khi kiến tạo ngôi Quốc tự này.

A. Văn bia Ngự chế tại Bi đình (khắc tháng 7 năm Thiệu Trị thứ 6 – 1846)

[Toàn cảnh Bi đình và mặt trước tấm bia Ngự chế tại chùa Diệu Đế]

 

Ngự chế thơ đề chùa Diệu Đế, có bài tựa:

Phía đông kinh thành có khu vườn nổi tiếng, cây cối xanh um, quy mô rộng lớn. Xưa kia, nơi ở của ngoại thích (họ ngoại nhà vua) đã yên định ở đất ấy. Bấy giờ xe loan rạng rỡ ghé thăm, ơn nhân đức còn mãi, khí thiêng hun đúc điều tốt lành, chớp giăng cầu vồng rủ, chính là mảnh đất phúc phát tích điềm lành vậy.  Có lời thỉnh rằng nên ghi lại phước lành , tôn danh hiệu đẹp, để mãi lưu thắng tích.

Trẫm nhân nghĩ đạo của Đại học: thành ý, chính tâm, cách vật, trí tri, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ, cốt ở chỗ dừng nơi chí thiện. Tuy Tượng giáo (Đạo Phật) chuộng lẽ hư vô, nhưng cũng khuyên người làm thiện, thì có hại gì cho vương đạo đâu! Bèn thuận theo lời thỉnh bấy lâu mà dựng lên chốn Phạm cung. Khai mở tâm Bồ đề mà giáo hóa thông khắp muôn loài; rộng thi hành sức phương tiện để giác ngộ chúng sinh. Ngôi chùa  ở chính giữa, gọi là điện Đại Giác. Lập mối duyên ba đời khiến thói tục chiêm ngưỡng mà cảm hóa; thiết tha yếu chỉ trăm pháp, dìu dắt kiếp phù sinh. Ngôi phù đồ trước mặt, gọi là gác Đạo Nguyên. Cỗ xe ngũ thừa chẳng hư nát, đại nguyện mười phương thật tốt lành thay! Nước tám công đức thường trong sạch, hết thảy chúng sinh đều cát tường vậy. Thiền đường ở bên trái, gọi là thất Cát Tường Từ. Trước chứng quả Bích Chi, trí tuệ rộng sâu; sau tham cứu cỗ xe tối thượng, từ bi cứu khắp. Trai thất tĩnh ở bên hữu, gọi là tinh xá Trí Tuệ. Thẻ ngọc sách vàng, dẫn lời thuật yếu chỉ của Gia Nguyên; Văn rồng triện phượng, hiển bày lời giải hay về lẽ chí lý. Gom hết sự giáo hóa nhiệm màu nơi nguồn ngọc, xiển dương chân như và mật đế của đạo. Bởi thế đặt tên chung là Chùa Diệu Đế vậy.

 Có người hỏi rằng: Mở cửa thiền ở chốn đô hội, nơi náo nhiệt phồn thịnh, làm sao giữ được ngôi nhà Phật pháp thanh tịnh? Đáp rằng: Hãy nghĩ chín, ắt phân biệt rõ. Ôi! Vì không nên dung nạp muôn cảnh; vì tĩnh nên hiểu rõ muôn động. Trong động có thể tĩnh, ấy là định tuệ chỉ quán. Lấy pháp nhãn thanh tịnh, diệu tâm Niết-bàn, mở bày pháp hội Vô già, độ khắp các kẻ mê hoặc. Há chẳng phải là mở bày cho thiện tri thức có thể quay Ba độc thành Tam muội, tịnh giới có thể quay Sáu giặc thành Sáu thần thông, chuyển  phiền não thành Bồ đề, chuyển vô minh thành đại trí đó sao? Pháp luân thường chuyển, diệu đế há cùng tận, chỉ cốt ở sự sáng suốt mà thôi. Nay chùa tựa bên bờ sông, hướng chầu về đế thành,  mũ lọng trông thấy nhau, thuyền xe tấp nập. Lấy tĩnh trấn nỗi mê lầm rối rắm vì danh lợi, cảm hóa cái rối ren, lấy tính thiện làm báu vật để dẫn dắt người đời, thực đúng là như vậy thay!

Nghiêm trang cao ráo ở phía đông đế thành,
Cúi theo tình dân mà dựng cung Phạm.
Điềm lành giáng, mây từ thường biến sắc;
Điềm sáng tỏ, mặt trời tuệ vừa mới hồng.
Hương đàn xông nhuộm ngoài nghìn phương;
Bóng cây um tùm che khắp muôn cõi Ta Bà.
Với ta vốn chẳng phải tôn thờ việc mở bày giáo;
Vì dân chỉ mong phúc lớn dày.
— Bài trên là Diệu Đế Tự.

Trang nghiêm thoáng đãng phía đông thành,

Chiều thuận lòng dân dựng phạm đình.

Giáng phúc mây từ thường biến sắc,

Báo điềm tuệ nhật mới hừng minh.

Trầm hương thấm đẫm ngoài muôn cõi,

Bóng mát che trùm khắp vạn dinh.

Riêng trẫm vốn không sùng đạo Phật,

Vì dân chỉ nguyện phúc đầy sinh.

(Bên phải là bài "Chùa Diệu Đế")

Trung Nguyên tiết phiếm nguyệt tác tam thủ — Ba bài làm khi chơi trăng đêm Trung Nguyên:

Trăng sáng như vẽ đúng đêm nay,
Nơi nào bày chiếu Vu Lan mời khách?
Lầu đài trong mây nổi gương ngọc,
Sao sông trong sóng hộ mái chèo vàng.
Khói người cảnh vật sinh cảnh dao,
Sắc cây bóng hoa quấn lụa vẽ.
Tiếng chèo “ái nãi” còn chưa dứt,
Chùa danh đã ghé, đường chẳng xa.

Tiếng chuông gác cao nhập nguồn đạo,
Bóng cây Bồ đề rợp vườn Kỳ.
Mở rộng hội phúc nơi đô hội huyền,
Giảng bày lòng nhân rộng, lời Phật xưa.
Ghi thắng cảnh, dựng lại chùa An Quốc;
Ghi điềm lành, nhân thăm cửa Phạm vương.
Từ Ninh mãi được phù hộ sống lâu vô cương,
Ơn rưới chúng sinh, các loài đông đúc.

Cửa thiền trong chợ náo có nhiều chỗ diệu,
Trong động có thể tĩnh, rốt cuộc là thế nào?
Đang gặp tiết lành, đông xe ngựa,
Đêm đẹp thưởng cảnh, tụ áo lụa.
Tiếng ca bước trăng xen lẫn nhau,
Mở kinh, bụi lo nghĩ đều tiêu mòn.
Cùng dân vui hội thái bình,
Chẳng thèm cảnh cung Đường thêu thùa kia.

Dịch thơ :

Bài 1:

Trăng sáng như tranh chính tối nay,
Vu-lan đâu mở tiệc mời bày?
Lầu đài trong mây nổi gương ngọc,
Tinh tú dưới sóng hộ chèo mây (chèo vàng).
Khói người dáng vật sinh cảnh ngọc,
Sắc cây bóng hoa quấn lụa bày.
Tiếng hò chèo thuyền truyền chưa dứt,
Chùa danh sớm đậu đường chẳng chầy.

Bài 2:

Tiếng chuông gác cao thấu Đạo Nguyên,
Bóng cây Bồ-đề rợp Kỳ Viên.
Mở rộng đô hội huyền tập phúc,
Diễn bày lời Phật cổ đượm nhân.
Ghi thắng cảnh trùng hưng chùa An Quốc,
Chép điềm lành nhân thăm cửa Phạm Vương.
Từ Ninh mãi hưởng thọ vô lượng,
Ơn thấm quần sinh muôn vật hưng.

Bài 3:

Chợ ồn cửa thiền lắm diệu kỳ,
Trong động giữ tĩnh rốt cuộc chi?
Đúng gặp tiết lành đàn xe ngựa,
Thưởng trăng đêm đẹp tụ là y.
Dạo trăng tiếng hát xen lẫn tạp,
Mở kinh lòng tục thảy tan đi.
Cùng dân vui hội đời thái bình,
Há thèm cung Đường thêu thùa kia!

(Cách "Cô nhạn xuất quần". Bài Cung từ của Vương Kiến đời Đường viết: "Trông đợi ngày trai Trung nguyên tới, tự tay luồn chỉ vàng thêu chân dung".)

Thể “cô nhạn xuất quần cách”. Cung từ của Vương Kiến đời Đường rằng: “Xem lấy ngày trai Trung Nguyên đến, tự cuốn chỉ vàng thêu chân dung.” Nhân lúc rỗi, ngự đến chùa Diệu Đế, sai các hoàng tử dâng hương. Tình cờ hạ bút đề vách:

Lời lành làm báu, thiện đáng truyền;
Niệm thiện can gì ngại vương đạo?
Ngọn đèn tâm sáng rực treo nơi tính địa;
Ánh trăng trí rạng soi tận trời nhân.
Tiếng chuông xuyên tai, viên thông giác;
Nén hương xông người, diệu nhập huyền.
Phúc phủ chúng sinh, chứng dấu phúc;
Sắc tướng vô biên, mở chân thuyên.
Cưỡi trăng về thuyền :

Cởi dây quay  mái; từ biệt trước chùa,

Dư âm Bồ Lao, thuyền vẽ xuyên qua.
Đạo tâm có thể thấy, gương trời sáng;
Lời pháp còn nghe, quanh chiếu Phật.
Mười hai nhân duyên thông diệu giác;
Ba ngàn thế giới khắp chiêu tuyên.
Sông Ngự dừng thuyền, sóng xanh lặng;
Bắt được trăng sáng chở thuyền về.

Nhân lúc nhàn rỗi, xa giá thăm chùa Diệu Đế, sai các hoàng tử dâng hương. Ngẫu hứng hạ bút đề lên vách:

Lời hay làm báu thiện kham truyền,
Ý thiện nào ngăn vương đạo yên.
Đèn tâm rực rỡ treo đất tính,
Trăng trí sáng ngời rọi trời nhân.
Tiếng chuông thấu tai thông viên giác,
Khói hương xông người diệu nhập huyền.
Phúc trùm quần sinh chứng nền phúc,
Sắc tướng vô biên tỏ chân thuyên.

Cưỡi trăng chèo thuyền về:

Cởi dây quay lái biệt tiền đình,
Dư âm chuông báu xuyên thuyền xinh.
Đạo tâm soi tỏ gương trời sáng,
Pháp ngữ còn nghe quanh tiệc kinh.
Mười hai nhân duyên thông diệu giác,
Ba ngàn thế giới khắp chiêu minh.
Sông Ngự đậu thuyền tiếng chèo dứt,
Ôm trọn trăng tròn chở thuyền thanh.

Vị tăng tịch cốc (nhịn ăn ngũ cốc) là Tỳ-kheo họ Hứa, pháp danh Liễu Tính. Bảy mươi lăm tuổi mới vào cửa thiền, trải qua nhiều núi non hang đá, nương tựa chốn cổ sát, tính đã nhiều năm, thấm sâu thiền vị. Mới chừng tám chín năm lại đây tại phương trượng, bếp lạnh dứt hẳn khói lửa, khác hẳn người thường. Nay chống gậy tích trượng về phương nam, an trú tại chùa Diệu Đế vậy.

Quả thắng có nhân hướng rừng Phạm,
Cây tùng đỏ tạm mượn rửa bụi áo.
Tự tại tự như nơi mây ráng,
Vô niệm vô doanh lòng nước trăng.
Rung tích Truyền đăng thông hạnh pháp,
Tro nguội lửa chết trải thời gian.
Hoa vàng trúc biếc đều sắc không,
Y bát chân thuyên nhập diệu sâu.

Dịch thơ :

Quả thắng có duyên hướng phạm lâm,
Tạm mượn Xích Tùng rửa bụi trần.
Tự tại thong dong nơi mây ráng,
Vô niệm vô cầu dạ trăng ngần.
Chống gậy Truyền đăng thông pháp hạnh,
Tro lạnh lửa tàn trải tháng năm.
Hoa vàng trúc biếc đều không sắc,
Y bát chân truyền thấu diệu thâm.

Ngày lành tháng Bảy năm Thiệu Trị thứ 6 (1846) kính khắc.

B. Minh văn Đại hồng chung tại Chung đình (khắc tháng 6 năm Thiệu Trị thứ 6 – 1846)

[Toàn cảnh Chung đình và cỗ Đại hồng chung chùa Diệu Đế]

 

Bài minh Đại hồng chung chùa Diệu Đế:

Minh chuông lớn chùa Diệu Đế:

Từng nghe quan Đạo nhân rung mõ gỗ đi tuần trên đường, hai viên Tư mã cầm mõ đồng, đánh ba hồi trống thì lắc mõ, đánh ba hồi trống nữa thì rung mõ. Rung mõ gỗ nơi triều đình là việc chính sự của Thiên tử vậy. Cho nên kẻ làm văn sự cầm nó; rung văn sự cũng là một lẽ đó. Ở đế vương thiên tử thì thi hành mà thành chính sự; ở bậc nguyên thánh tố vương (Đức Khổng tử) thì nói ra mà thành giáo hóa. Lại có tiếng ồn ã vội vã của gà gáy sớm chuông rung chiều, vang động đất trời, cảm thấu thần linh; quả chuông lớn chốn tòng lâm chính là khởi đầu của hiệu lệnh vậy. Đánh lúc rạng đông thì phá tan đêm dài, cảnh tỉnh giấc ngủ mê; đánh lúc chiều tối thì thức tỉnh đường tối, khai thông chốn u minh. Xiển dương chân như nơi mật đế, mở hội lớn chốn vô già. Khai ngộ kẻ ngu muội, cứu vớt kẻ chìm đắm trong tội nghiệt vậy.

 Vả lại, Nho gia lấy lễ dựng nhân nghĩa; không có lễ thì nhân nghĩa hư hoại. Phật lấy luật giữ định tuệ; lìa luật thì định tuệ mất. Cho nên kẻ lìa lễ nơi nhân nghĩa thì không thể nói Nho; kẻ khác luật nơi định tuệ thì không thể nói Phật. Bởi thế việc dùng mõ để lập giáo vốn có căn nguyên; việc đánh chuông để phá mê truyền lại đã lâu vậy.

Nay ngửa nhờ trời đất hiệp lòng quyến cố, tông miếu xã tắc rủ bóng che chở, trong ngoài yên ổn, quốc gia nhàn hạ; tuổi vừa năm tám (40 tuổi), mở rộng cõi thọ, năm trăm năm đúng ứng kỳ hưng thịnh. Điềm lành mở năm tốt đẹp, gặp tiết Trùng Ngũ (mùng 5 tháng 5), trời tăng thêm số lịch, cử hành ba mươi điều khánh điển, nước ban lời ân chiếu,  bước đầu lên bốn cõi thọ cát (40 tuổi) , mở phát muôn duyên quả phúc. Kính vâng ý chỉ nhân từ của cung Dao (Hoàng Thái hậu), rao rộng giáo hóa nhân đức của nhà ngọc, bèn sai thợ đúc họ Phù nhóm công, thể theo tạo hóa của đấng Hồng Quân. Năm Ngọ tháng Ngọ, muôn phương rực rỡ văn chương; ngày Canh giờ Canh, vạn vật đều theo đạo lớn. Ba cõi linh thiêng hiệp lành, một lần đúc liền viên mãn. Tính lượng đồng xanh nặng hơn ba ngàn chín trăm cân, gia thêm đồng thau hai mươi cân lẻ bốn lạng. Chuông cao ngoài năm thước bốn tấc, chu vi lớn hơn một trượng mấy thước. Thể chất cứng rắn mà muôn thuở kiên trinh, tiếng ngân vang dội mà mười phương phổ tế. Ba ngàn thế giới, siêu thăng lên cõi trời Cực Lạc; mười hai nhân duyên, khỏi sa vào chốn đất hôn mê. Phát điềm lành nơi phạm vũ, dâng lên Tam Bảo mà thắng tích lưu truyền; tuyên dương chánh pháp chốn danh lam, khắp cả bốn châu mà ơn từ mãi tại. Nhà mở năm đời, nguyện con cháu đời sau cùng chung một nhà sum họp; thọ mừng tám bận, cầu năm tháng đất trời tuổi thọ bền lâu. Nhà trời mãi nở rộ, dòng đế vương dài rộng. Mưa thuận gió hòa năm được mùa, dân khang nước thái. Ấy đều là nhờ đức Phật của ta âm thầm phò trợ, tạo nên duyên lành làm phúc vậy thay!

 Nay các quan giám tạo thuộc ba bộ Hộ, Lễ, Công, cùng bọn Hiệp biện Đại học sĩ Hà Duy Phiên, Đặng Văn Hòa, Thượng thư Lâm Duy Nghĩa cùng dâng lời thỉnh cầu ban bài văn, để ghi việc ấy. Bèn chẳng tiếc chút nhàn rỗi trong muôn việc triều chính, tự vui với bút mực, nhặt nhạnh lời quê, lược nêu đại ý, rồi nối theo bài minh. Bài minh rằng:

Mấy tiếng lanh lảnh,

Muôn vật vang rền.

Đạo thông trời đất,

Pháp độ u minh.

Vượt ra biển khổ,

Thoát khỏi hầm lửa.

Đều quy một thiện,

Đánh thức quần sinh.

Lại có kệ rằng:

Nguyện tiếng chuông này vượt pháp giới,

Thiết Vi u ám thảy đều nghe.

Văn trần thanh tịnh chứng viên thông,

Hết thảy chúng sinh thành chánh giác.

Ngày lành tháng Sáu năm Bính Ngọ, niên hiệu Thiệu Trị thứ 6 (1846) ngự minh.

 


Kết luận

Nhìn từ hệ thống văn bia, minh chuông và châu bản thời Thiệu Trị, chùa Diệu Đế hiện lên không chỉ là một công trình kiến trúc tôn giáo thuần túy mà là một biểu tượng văn hóa đa tầng của cố đô Huế:

  • Sự thống nhất giữa hành chính, lịch sử và tâm linh: Nếu hai tờ Châu bản ngày 25 và 26 tháng 5 năm 1846 cùng bài minh trên quả đại hồng chung phản ánh trọn vẹn quy trình kiến tạo vật chất kỳ công, sự thành tâm hiến cúng vàng bạc của cả Hoàng gia (từ Thái hoàng thái hậu Thuận Thiên đến vua Thiệu Trị và các hoàng tử Hồng Bảo, Hồng Nhậm) cùng khát vọng "dân khang quốc thái", thì tấm bia Ngự chế dựng sau đó một tháng (tháng 7 năm 1846) lại lưu giữ chiều sâu triết lý thiền môn và sinh hoạt văn hóa cung đình.
  • Di sản văn tự Hán Nôm sống động qua gần hai thế kỷ: Trải qua bao biến thiên lịch sử — từ việc từng bị trưng dụng làm công sở, kho bạc sau biến cố thất thủ kinh đô năm 1885 đến nơi đặt trụ sở chấn hưng Phật giáo thập niên 1930 — hai di sản nguyên bản từ năm Thiệu Trị thứ 6 là Bi đình và Chung đình vẫn hiện hữu sừng sững bên dòng sông Đông Ba. Những nét chữ chạm khắc trên bia đá và đại tự khảm vàng trên thân chuông không chỉ là kiệt tác nghệ thuật thư pháp, đúc đồng thời Nguyễn mà còn là chứng tích vĩnh cửu cho đạo hiếu của bậc đế vương, tinh thần dung hòa Nho – Phật lấy chữ Thiện làm gốc, và sự hội tụ tinh hoa Phật giáo hai miền Nam – Bắc tại kinh đô Phú Xuân xưa.

Diệu Quang viết ở chùa Diệu Đế

Chú thích :

[1] Theo nghiên cứu của Hà Xuân Liêm được dẫn lại trong bài Văn bia chùa Diệu Đế, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 8 (142), 2017, tr. 18–20.

[2] Thích lý Du Ninh (戚里攸寧): Thích lý chỉ khu vực sinh sống của họ ngoại nhà vua (tức phủ của Phúc Quốc công Hồ Văn Bôi); Du Ninh lấy ý từ Kinh Thi (tiểu nhã - Tư can), nghĩa là nơi bậc quân tử yên vui sinh sống. Chỉ phủ đệ bên ngoại của vua Thiệu Trị bên bờ sông Đông Ba, nơi nhà vua chào đời năm 1807 (Văn bia chùa Diệu Đế, tr. 20, 27; Thích Đức Thịnh, "Tìm hiểu về thiền sư 'Tỵ cốc tăng' trong văn bia Ngự chế thi đề Diệu Đế tự", Tạp chí Khoa học Đại học Đông Á, Tập 4, Số 01(13), 2025, tr. 64).

[3] Điện nhiễu hồng lưu (電繞虹流): Rực ánh chớp, trôi cầu vồng. Điển tích chép thời Hoàng Đế có ngôi sao lớn như cầu vồng sa xuống bến Hoa Chử, bà Nữ Ngung cảm thấy mà sinh ra vua Thiếu Hạo, dùng để chỉ điềm lành nơi phát tích đế vương (Văn bia chùa Diệu Đế, Chú thích 1, tr. 23).

[4] Ngũ diễn chi xa (五衍之車): Ngũ diễn là năm cỗ xe (tức Ngũ thừa – Phạn: Yāna), chỉ năm phương pháp tu hành của đạo Phật tùy theo căn cơ chúng sinh: Nhân thừa, Thiên thừa, Thanh văn thừa, Duyên giác thừa và Bồ-tát thừa (Văn bia chùa Diệu Đế, Chú thích 3, tr. 24).

[5] Bát công chi thủy (八功之水): Nước tám công đức ở ao thất bảo cõi Cực Lạc (theo Câu-xá luận), gồm 8 đặc tính: trong sạch, mát mẻ, ngọt ngào, mềm mại, nhuận trạch, yên hòa, trừ đói khát và bồi bổ thân tâm (Văn bia chùa Diệu Đế, Chú thích 4, tr. 24).

[6] Quả Bích-chi (辟支之果): Quả vị của Bích-chi Phật (Phạn: Pratyekabuddha, Độc Giác Phật), bậc thánh sống ở thời không có Phật ra đời, tự quán chiếu mười hai nhân duyên mà giác ngộ (Văn bia chùa Diệu Đế, Chú thích 5, tr. 24).

[7] Mật đế (密諦): Chân lý sâu kín, nhiệm màu và tuyệt đối của đạo Phật (Phạn: Satya), đối lập với thế tục đế hư vọng (Văn bia chùa Diệu Đế, Chú thích 6, tr. 24).

[8] Đạo nhân dĩ mộc đạc... & Lưỡng Tư mã chấp đạc: Điển trích từ Kinh Thư (thiên Dận Chinh) và Chu Lễ (chương Hạ quan Tư mã). Đạo nhân là viên quan đi tuần trên đường, rung chiếc mõ lưỡi gỗ (mộc đạc) để rao truyền lệnh văn giáo. Theo binh chế cổ đại, 5 quân là 1 ngũ, 5 ngũ là 1 lượng; viên Tư mã chỉ huy một lượng cầm mõ lưỡi đồng (kim đạc) để hiệu lệnh tiến lui theo nhịp trống (Phạm Đức Thành Dũng, "Giá trị lịch sử văn hóa hàm chứa trong chuông chùa Diệu Đế qua châu bản và minh văn", Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (197), 2025, Chú thích 3, 4, 5, tr. 55).

[9] Vô già đại hội (無遮大會): Còn gọi là Vô ngại đại hội hoặc Ngũ niên đại hội, đại lễ trai đàn bố thí bình đẳng của Phật giáo tổ chức 5 năm một lần, tiếp đón tất cả mọi người không phân biệt sang hèn, tăng tục, thiện ác (Phạm Đức Thành Dũng, tlđd, Chú thích 6, tr. 56).

[10] Bổng hát (棒喝): Cây gậy và tiếng hét, phương pháp giáo hóa đặc trưng của Thiền tông nhằm chấn động nhận thức và đánh thức tâm mê của học nhân (Phạm Đức Thành Dũng, tlđd, Chú thích 17, tr. 58).

[11] Tam độc (三毒) & Tam-muội (三昧): Tam độc là ba món độc hại làm mờ tâm trí gồm Tham, Sân, Si. Tam-muội (Phạn: Samādhi) là trạng thái thiền định thâm sâu, tâm trí tĩnh lặng không còn xao động (Văn bia chùa Diệu Đế, Chú thích 9 & 10, tr. 24).

[12] Lục tặc (六賊) & Lục thần (六神): Lục tặc là sáu tên giặc (tức sáu trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp) xâm nhập qua sáu giác quan cướp mất công đức tu hành. Lục thần (tức Lục thông) là sáu phép thần thông của bậc giác ngộ: Thiên nhãn thông, Thiên nhĩ thông, Túc mệnh thông, Tha tâm thông, Thần túc thông và Lậu tận thông (Văn bia chùa Diệu Đế, Chú thích 11 & 12, tr. 24–25).

[13] Ngũ bát (五八) & Bán thiên (半千): Ngũ bát (5 × 8 = 40) chỉ việc vua Thiệu Trị (sinh năm 1807) vừa tròn tuổi tứ tuần vào năm Bính Ngọ (1846). Bán thiên (500 năm) dẫn truyền thuyết cứ 500 năm sông Hoàng Hà trong một lần thì bậc thánh nhân xuất hiện (Phạm Đức Thành Dũng, tlđd, Chú thích 7 & 8, tr. 56).

[14] Dao cung (瑤宮) & Từ Ninh (慈寧): Dao cung (cung ngọc) là kính ngữ chỉ nơi ở của Thái hoàng thái hậu Trần Thị Đang (Thuận Thiên Cao Hoàng hậu, bà nội vua Thiệu Trị) tại cung Từ Thọ. Từ Ninh là tên cung nơi các bà Hoàng thái hậu cư ngụ trong Tử Cấm Thành Huế (Phạm Đức Thành Dũng, tlđd, Chú thích 2, tr. 47; Văn bia chùa Diệu Đế, Chú thích 19, tr. 25).

[15] Đường khai ngũ đại – Lai, Côn, Vân, Nhưng (堂開五代 – 來晜雲仍): Ngũ đại đồng đường chỉ sự kiện năm 1846 hoàng gia triều Nguyễn có 5 thế hệ cùng chung một nhà (từ cụ tổ Thuận Thiên Cao Hoàng hậu đến chắt nội là hoàng tôn Ưng Đạo, con của Hồng Bảo). Lai, Côn, Vân, Nhưng là các bậc con cháu nối tiếp theo thứ tự phổ hệ cổ đại: cháu nội (Tôn) → Tằng tôn → Huyền tôn → Lai tôn → Côn tôn → Nhưng tôn → Vân tôn (Phạm Đức Thành Dũng, tlđd, Chú thích 14 & 15, tr. 57).

[16] Toàn bộ số liệu trong bảng được tổng hợp và đối chiếu từ hai tờ Châu bản ngày 25 và 26 tháng 5 năm Thiệu Trị thứ 6 (1846) lưu trữ tại Cục Lưu trữ Quốc gia I – Hà Nội cùng nguyên văn bài Diệu Đế tự đại hồng chung minh (Phạm Đức Thành Dũng, tlđd, tr. 47–58).

[17] Không lục (空綠) & Thang hoàng (燙黃): Các thuật ngữ kỹ thuật đúc đồng cổ thời Nguyễn. Không lục là loại đồng xanh nguyên chất, tỷ trọng cao; Thang hoàng là hợp kim đồng thau (đồng vàng) dùng để pha chế tạo độ vang và màu sắc cho chuông (Phạm Đức Thành Dũng, tlđd, tr. 54–55).

[18] Huyền Đô hội (玄都會): Huyền Đô (còn gọi là Thanh Đô) theo Đạo giáo là nơi ở của Nguyên Thủy Thiên Tôn (Ngọc Kinh trên trời), dùng trong thơ để chỉ pháp hội cầu phúc trang nghiêm của triều đình và cửa Phật (Văn bia chùa Diệu Đế, Chú thích 17, tr. 25).

[19] Cô nhạn xuất quần cách & Vương Kiến Cung từ: Thể cách thơ thất ngôn bát cú Đường luật trong đó chữ cuối câu thứ nhất không hiệp vần với các câu 2, 4, 6, 8. Vua Thiệu Trị dẫn câu thơ trong chùm Cung từ của thi sĩ Vương Kiến (765–835) đời Đường tả cảnh cung nữ thêu tranh Phật ngày rằm tháng Bảy để đối chiếu với việc nhà vua ra ngoài thành vui hội thái bình cùng dân (Văn bia chùa Diệu Đế, Chú thích 20 & 21, tr. 25).

[20] Tam thiên thế giới (三千世界): Gọi tắt của Tam thiên đại thiên thế giới trong vũ trụ quan Phật giáo, gồm một ngàn Tiểu thiên, một ngàn Trung thiên và một ngàn Đại thiên thế giới hợp thành, biểu trưng cho vũ trụ vô cùng vô tận (Phạm Đức Thành Dũng, tlđd, Chú thích 11, tr. 57).

[21] Thiết Vi (鐵圍): Dãy núi bằng sắt bao quanh vòng ngoài cùng của một tiểu thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo, nơi ánh sáng mặt trời không chiếu tới, tượng trưng cho chốn u ám tăm tối nhất của địa ngục và phiền não (Phạm Đức Thành Dũng, tlđd, Chú thích 18, tr. 58).

[22] Thiền sư Hứa Liễu Tánh (許了性): Hiệu Thiên Phước (天福), sinh năm Ất Sửu (1805), viên tịch năm Mậu Thân (1848), thuộc đời thứ 37 tông Lâm Tế (dòng Tổ Đình Tuyết Phong: "Tổ đạo giới định tông / Phương quảng chứng viên thông / Hạnh siêu minh thật tế / Liễu đạt ngộ chân không"). Khảo chứng qua Tông phái ký toàn tập và long vị thờ tại chùa Từ Ân, TP. Hồ Chí Minh (Thích Đức Thịnh, tlđd, tr. 71–72).

[23] Xích Tùng (赤松): Xích Tùng Tử, vị tiên và thần Mưa thời vua Thần Nông cổ đại, nổi tiếng với thuật tu luyện nhịn ăn ngũ cốc (tịch cốc) (Văn bia chùa Diệu Đế, Chú thích 25, tr. 26).

Tài liệu tham khảo:  

1. Phạm Đức Thành Dũng (2025), "Giá trị lịch sử văn hóa hàm chứa trong chuông chùa Diệu Đế qua châu bản và minh văn", Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (197), tr. 47–60.

2. Thích Đức Thịnh (2025), "Tìm hiểu về thiền sư 'Tỵ cốc tăng' trong văn bia Ngự chế thi đề Diệu Đế tự", Tạp chí Khoa học Đại học Đông Á, Tập 4, Số 01(13), tr. 64–73.

3. Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển (2017), "Văn bia chùa Diệu Đế", số 8 (142), tr. 18–29.

  • Zalo
  • Messenger
  • Back to top