HIẾU KINH - NỀN TẢNG LUÂN LÝ VÀ CHÍNH TRỊ Á ĐÔNG

HIẾU KINH - NỀN TẢNG LUÂN LÝ VÀ CHÍNH TRỊ Á ĐÔNG

Mở đầu

Trong kho tàng kinh điển Nho gia, Hiếu Kinh chiếm một địa vị đặc biệt: vừa là bài giảng luân lý thâm sâu, vừa là cương lĩnh chính trị độc đáo. Sách vỏn vẹn hơn một nghìn tám trăm chữ, chia làm mười tám chương, mà hàm chứa một thế giới quan và nhân sinh quan bao la - từ đạo thờ cha mẹ trong gia đình, mở rộng đến phép trị nước, yên thiên hạ. Trải qua hơn hai thiên niên kỷ, tư tưởng của sách đã thấm nhuần vào cốt cách con người phương Đông, trở thành một mạch nguồn văn hóa bất tận.

Bài viết này xin được trình bày tổng quan và chi tiết về bộ kinh quý báu ấy, theo các phương diện: bối cảnh ra đời, tác giả và niên đại, sự lưu truyền cùng các bản chú giải, kết cấu và tư tưởng chính, đánh giá qua các thời đại, và ảnh hưởng đối với hậu thế.

I. BỐI CẢNH SÁNG TÁC VÀ TÁC GIẢ

1. Bối cảnh lịch sử

Vào cuối thời Xuân Thu, đầu Chiến Quốc, thiên hạ rối ren, vua không ra vua, tôi không ra tôi, kẻ dưới lấn người trên, kẻ mạnh nuốt kẻ yếu. Trong bối cảnh ấy, các bậc hiền triết đau lòng trước cảnh "trật tự đổ vỡ, lễ nhạc suy đồi" mà ra sức tìm một con đường để cứu vãn nhân tâm. Khổng Tử và các môn sinh của ngài tin rằng, muốn yên nước trị dân thì trước hết phải dạy người ta biết yêu thương cha mẹ - tức là trọng chữ hiếu. Bởi hiếu là gốc rễ của mọi đức hạnh, là cội nguồn của lòng nhân ái.

Các nhà khảo cứu đời nay, dựa vào văn tự và tư tưởng trong Hiếu Kinh - cùng lối dùng chữ "Kinh" để chỉ các điển tịch quan trọng, vốn chỉ phổ biến vào cuối thời Chiến Quốc, và việc sách có trích dẫn tư tưởng của Mạnh Tử và Tuân Tử - phần nhiều cho rằng bộ sách này được hình thành vào cuối thời Chiến Quốc, khoảng thế kỷ thứ III trước Tây lịch, và được truyền bá rộng rãi trước khi sách Lã Thị Xuân Thu ra đời. Sự xuất hiện của Hiếu Kinh chính là một sự tổng kết có hệ thống những lời dạy của Khổng Tử và các môn sinh về đạo hiếu, đồng thời cũng là một hành động ứng thế - nhằm dùng luân lý gia đình để cố kết xã hội, lấy hiếu để kéo dài mệnh mạch cho thiên hạ.

2. Tác giả - những ý kiến khác nhau

Xưa nay, giới học thuật vẫn còn nhiều mối hoài nghi về tác giả đích thực của Hiếu Kinh. Học giả Hứa Tam Lập thời Nguyễn từng nhận định: "Trong các bộ kinh sách của Nho gia, duy có Hiếu Kinh là văn tự nhiều nét, người đời nay bàn về sự thành hình của nó cũng dễ bàn đến nhất." Quả thực, cội nguồn của bộ sách đã trở thành một dấu hỏi lớn qua nhiều thế kỷ.

Các thuyết về tác giả đại thể quy về mấy ý kiến chính sau:

• Thuyết Khổng Tử viết sách: Hán Thư và Bạch Hổ Thông Nghĩa đều ghi rằng chính Khổng Tử là người viết ra Hiếu Kinh. Trịnh Huyền trong Lục Nghệ luận còn nói rõ: "Khổng Tử thấy sáu môn nghệ đầu đề khác nhau, chỉ ý riêng biệt, sợ đạo tán loạn, người đời sau chẳng biết cội nguồn, bèn làm Hiếu Kinh để tổng hợp lại." Câu "Chí ta ở Xuân Thu, việc làm ở Hiếu Kinh" cũng được sách vở ghi lại như dẫn chứng cho thuyết này.
• Thuyết Tăng Tử ghi chép: Sách Sử ký - Trọng Ni đệ tử liệt truyện viết: "Khổng Tử cho rằng Tăng Tử có thể thông suốt đạo hiếu, bèn truyền cho nghiệp (bài giảng), làm ra Hiếu Kinh." Thuyết này cho rằng Tăng Tử đã nhận cương lĩnh từ Khổng Tử rồi lui về ghi chép và biên soạn thành sách.
• Thuyết môn nhân Khổng Tử viết: Nhiều học giả có cái nhìn tinh tế hơn, cho rằng Hiếu Kinh không phải tác phẩm của riêng một người nào, mà là sự tập hợp lời dạy của môn đệ thất thập nhị hiền, được hình thành cùng thời và là sản phẩm chung của lớp học trò Khổng Tử. Sách không phải do một tác giả duy nhất, mà là kết tinh trí tuệ của nhiều thế hệ nho gia thời Chiến Quốc, trong đó có công lao đặc biệt của Tăng Tử.

Ngoài ra còn có ý kiến cho là do môn sinh của Mạnh Tử, hoặc là sách do một nho sinh đời Hán mạo nhận tác giả mà viết nên. Dẫu các thuyết có phần phân vân, tựu trung lại không ai phủ nhận Hiếu Kinh là một khối kết tinh tinh thần của trường phái Khổng Mạnh, phản ánh khát vọng về một xã hội lấy hiếu làm đầu.

3. Nguồn gốc tên sách

Việc đặt tên "Hiếu Kinh" trong lịch sử có ít nhất ba thuyết:

• Thuyết thứ nhất: Hán Thư - Nghệ văn chí viết: "Hiếu là đạo thường của trời, đạo nghĩa của đất, hạnh của dân. Lấy điều lớn mà nói, cho nên gọi là Hiếu Kinh." Câu "phu hiếu, thiên chi kinh" thấy ở chương "Tam tài" trong Hiếu Kinh, vậy thuyết này có căn cứ trong kinh.
• Thuyết thứ hai: Hình Bính trong Hiếu Kinh chú sớ giải thích: "Hiếu là tên gọi việc thờ cha mẹ, Kinh là sách thường hành." Tức là tên sách đơn giản chỉ để gọi bộ kinh điển về đạo hiếu.
• Thuyết thứ ba: Tên sách được lấy từ hai chữ "thiên chi kinh dã" trong câu "Phu hiếu, thiên chi kinh dã" ở chương đầu (hoặc đầu chương hai) mà đặt ra, theo tập quán đặt tên sách thời Chiến Quốc là lấy câu đầu tiên.

II. SỰ LƯU TRUYỀN VÀ CÁC BẢN CHÚ GIẢI

1. Hai dòng văn bản: Kim văn và Cổ văn

Sử sách ghi rằng Hiếu Kinh sau khi ra đời, tồn tại song song hai dòng văn bản chính:

• Bản Kim văn: Gồm 18 chương, được truyền bá rộng rãi ở đời Hán. Đầu đời Tây Hán, bản này vốn do người đất Hà Gian là Nhan Chi cất giữ, con trai là Nhan Trinh (hay Trinh Thị) đem dâng. Lúc bấy giờ có các nhà như Trưởng Tôn thị, Giang Ông, Hậu Thương truyền dạy. Đời Đông Hán, Trịnh Huyền dựa trên bản Kim văn làm chú giải, gọi là "Hiếu Kinh Trịnh chú"; bản này thất truyền từ lâu, song gần đây người ta tìm thấy một số đoạn còn sót lại trong các thư tịch Nhật Bản.
• Bản Cổ văn: Gồm 22 chương, được phát hiện khi vua Lỗ Cung Vương phá tường nhà Khổng Tử vào thời Hán Vũ Đế. Khổng An Quốc nhận được và làm chú, nhưng về sau cũng thất lạc. Bản Cổ văn có thêm chương thứ mười chín là chương "Khuê môn"; các chương còn lại như "Hiếu Bình", "Phụ mẫu sinh tích" và "Hiếu ưu liệt" đều từ bản Kim văn phân hóa ra, chỉ sửa đổi chữ nghĩa đôi chút. Đến đời Tùy, Lưu Huyền tôn sùng bản Cổ văn mà làm ra sách Nghĩa sớ.

2. Bản chú của Đường Huyền Tông - bước ngoặt lịch sử

Từ đời Hán trở đi, các nhà nho nối nhau làm sớ giải, số lượng lên đến gần một trăm nhà. Nhưng phải đợi đến thời nhà Đường, Hiếu Kinh mới thực sự đạt đến một bước ngoặt lịch sử.

Vào năm Khai Nguyên thứ bảy (719), đời Đường Huyền Tông, nhà vua triệu tập các bậc danh nho để bình định và thống nhất các bản văn. Năm Khai Nguyên thứ mười (722), nhà vua sai các đại thần như Nguyên Hành Xung, Lý Ung tập hợp sáu nhà chú - Vi Chiêu, Vương Túc, Ngu Phiên, Lưu Thiệu, Lưu Huyền và Lục Trừng - để soạn ra một bản chú mới. Sau khi hoàn thành, nhà vua đích thân viết tựa và chú thích, khắc lên bia đá dựng ở Quốc Tử Giám. Đây là bản "Ngự chú Hiếu Kinh" (御注孝經) nổi tiếng, đánh dấu sự chiến thắng của bản Kim văn trước bản Cổ văn. Từ khi bản chú này được ban hành thiên hạ, hai bản chú Khổng và Trịnh đều bị phế.

Đây là bộ duy nhất trong mười ba kinh có lời chú của hoàng đế - điều đó cho thấy sự tôn trọng đặc biệt mà các đấng cầm quyền dành cho Hiếu Kinh.

3. Bản Hình Bính và Thập Tam Kinh Chú Sớ

Đời Tống, Hình Bính dựa trên bản Ngự chú của Đường Huyền Tông mà làm "Hiếu Kinh Chú Sớ", về sau được đưa vào bộ "Thập Tam Kinh Chú Sớ" (十三经注疏) đồ sộ. Đây hiện được coi là bản chuẩn, được sử dụng rộng rãi trong giới học thuật cho đến nay.

4. Các bản khác

• Đời Thanh: Nghiêm Khả Quân có bản tập hợp chú của Trịnh Huyền. Ba bộ Ngự định Hiếu Kinh chú, Ngự toản Hiếu Kinh tập chú và Ngự định Hiếu Kinh diễn nghĩa lần lượt hoàn thành vào ba triều Thuận Trị, Khang Hi, Ung Chính, có sự liên hệ rõ ràng về biên soạn.
• Nhật Bản: Bản Cổ văn Hiếu Kinh được lưu giữ tại chùa Kōfuku-ji (Nara). Học giả Lý Học Cần còn phát hiện tại Nhật Bản bản Cổ văn Hiếu Kinh viết trên giấy sơn mài, với văn tự thuộc về các chương Sĩ, Thứ nhân, Hiếu Bình, Tam tài.
• Việt Nam: Các bản khắc in thời Lê, Nguyễn như "Hiếu Kinh diễn nghĩa" bằng chữ Nôm, "Hiếu Kinh tập chú" bằng chữ Hán còn lưu giữ ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Trong đó có bản của Lê Quý Đôn hiệu đính, và bản của Nguyễn Hữu Thận dịch ra tiếng Việt theo lối thơ lục bát.
• Các bản hiện đại: Tại Trung Quốc có "Hiếu Kinh dịch chú" (Hồ Bình Sinh, 1984); tại Việt Nam có "Hiếu Kinh lược giải" của Đoàn Trung Còn (1930) và "Hiếu Kinh tân dịch" của học giả Nguyễn Đăng Hưng. Hiếu Kinh hiện có ít nhất tám bản dịch ra tiếng Anh; hai bản sớm nhất đều ra đời vào đời Thanh, gồm bản của nhà truyền giáo E. C. Bridgman (1835) và bản của Hán học gia James Legge (1899). Ngoài ra còn có bản của dịch giả Trần Di Phạm (Ivan Chen) xuất bản tại Luân Đôn năm 1908, sau được dùng làm sách giáo khoa giảng dạy văn hóa Trung Hoa tại các trường trung học Anh.

Ngoài các bản truyền thế, trong các di vật Đôn Hoàng, thảo thư Tây Hạ, thẻ tre Thượng Bác, thẻ tre Quách Điếm cũng có ghi chép về Hiếu Kinh. Bộ Hiếu Kinh văn hiến toàn biên gồm 66 tập (Lưu Hân chủ biên, nhà xuất bản Ba Thục, 2021) hiện là công trình tập hợp đầy đủ nhất, bao gồm hơn 200 loại văn hiến đại diện cùng 14 bản viết tay mới phát hiện ở Đôn Hoàng, Thổ Lỗ Phiên.

III. KẾT CẤU VÀ TƯ TƯỞNG CHÍNH

1. Kết cấu tác phẩm

Bố cục của Hiếu Kinh khá ngắn gọn, chỉ vỏn vẹn 18 chương, gói ghém trong khoảng 1.800 chữ. Nội dung chính là cuộc đối thoại giữa Khổng Tử và Tăng Tử.

Người biên soạn Hiếu Kinh đã sắp xếp cấu trúc chương mục theo thứ bậc tước vị của chế độ đẳng cấp: từ thiên tử, chư hầu, khanh đại phu, sĩ, cho đến thứ nhân. Cái thể lệ sắp xếp năm bậc hiếu theo thứ tự từ cao đến thấp như vậy vừa phản ánh thực tế xã hội đương thời, vừa thể hiện nguyên tắc bố cục nội dung của sách - đem quan niệm tôn ti và tư tưởng trung quân, tôn vương đậm đặc xuyên suốt toàn bộ.

• Chương "Khai Tông Minh Nghĩa" mở đầu, vạch ra tôn chỉ rằng hiếu là gốc rễ của mọi đức hạnh và mọi sự giáo hóa đều từ hiếu mà sinh ra.
• Năm chương tiếp theo, từ "Thiên Tử" đến "Thứ Nhân", trình bày phương thức hành hiếu của từng giai tầng xã hội.
• Mười hai chương còn lại đi sâu giải thích và minh họa cho tư tưởng hiếu trị, trong đó nổi bật là chương "Tam Tài", chương "Hiếu Trị", chương "Gián Tranh", và kết thúc bằng chương "Táng Thân".

2. Hiếu là gốc của mọi đức hạnh và giáo hóa

Ngay chương "Khai tông minh nghĩa", Khổng Tử đã dạy: "Phu hiếu, đức chi bản dã, giáo chi sở do sinh dã" (Hiếu là gốc của đức, là cái từ đó sinh ra giáo hóa). Con người sinh ra nhờ cha mẹ, lớn lên nhờ công dưỡng dục, vậy nên lòng hiếu là tình cảm tự nhiên trước hết. Có hiếu với cha mẹ mới có thể biết kính trên thương dưới, mới có thể trung với vua, tín với bạn, nhân với dân. Mọi phẩm hạnh tốt đẹp đều từ chữ hiếu mà phát sinh.

Sách còn chủ trương đem chữ hiếu xuyên suốt mọi hành vi của con người: "Thân thể, phát phu, thụ chi phụ mẫu, bất cảm hủy thương" (Thân thể, tóc, da thịt, nhận từ cha mẹ, chẳng dám hủy hoại thương tổn) là đầu mối của hiếu; "Lập thân hành đạo, dương danh ư hậu thế, dĩ hiển phụ mẫu" (Lập thân, theo đạo, làm rạng danh đời sau, để rạng cha mẹ) là cuối cùng của hiếu. Yêu cầu cụ thể gồm: "Cư tắc trí kỳ kính, dưỡng tắc trí kỳ lạc, bệnh tắc trí kỳ ưu, tang tắc trí kỳ ai, tế tắc trí kỳ nghiêm" (Ở nhà thì hết lòng kính, nuôi dưỡng thì hết lòng vui, đau ốm thì hết lòng lo, tang thì hết lòng thương, tế thì hết lòng nghiêm).

3. Đạo hiếu phân theo bậc

Đây là một cao kiến vô cùng độc đáo của Hiếu Kinh: mỗi người, ở mỗi giai tầng xã hội khác nhau, có một phương thức thể hiện đạo hiếu riêng, nhưng cái gốc thì chung một mối.

• Thiên tử: "Ái kính tận ư kỳ sự thân, nhi đức giáo gia ư bách tính, hình ư tứ hải" - yêu kính hết lòng trong việc thờ cha mẹ, rồi đem đức giáo ban cho trăm họ, làm phép tắc cho bốn biển.
• Chư hầu: "Tại thượng bất kiêu, cao nhi bất nguy; chế tiết cẩn độ, mãn nhi bất dật" - ở trên chẳng kiêu, cao mà chẳng nguy; chế ngự tiết kiệm, giữ gìn phép tắc, đầy mà chẳng vung phí.
• Khanh đại phu: "Phi pháp bất ngôn, phi đạo bất hành" - chẳng phải phép chẳng nói, chẳng phải đạo chẳng làm, miệng chẳng có lời nào bị chê, thân chẳng có hạnh nào bị chê.
• Bậc Sĩ: "Trung thuận sự thượng, bảo lộc vị, thủ tế tự" - lấy trung thuận thờ bậc trên, giữ bổng lộc chức vị, giữ việc tế tự.
• Thứ nhân: "Dụng thiên chi đạo, phân địa chi lợi, cẩn thân tiết dụng, dĩ dưỡng phụ mẫu" - dùng theo đạo trời, chia theo lợi đất, giữ thân cẩn thận, tiết kiệm chi tiêu, để nuôi cha mẹ.

4. Lấy hiếu trị nước

Một tư tưởng độc đáo của Hiếu Kinh là coi hiếu không chỉ là việc riêng trong gia đình, mà còn là công cụ cai trị. Trong chương "Hiếu Trị", sách nói rõ: "Minh vương dùng hiếu để trị thiên hạ, chẳng dám bỏ qua bầy tôi nước nhỏ... cho nên được lòng vui của muôn nước để thờ tiên vương." Sách khéo léo gắn hiếu với trung, coi trung là sự phát triển và mở rộng của hiếu, suy rộng tác dụng xã hội của hiếu ra. Đây là một sự sáng tạo trong tư duy, phù hợp với lợi ích của giai cấp thống trị, tự nhiên được nhà cầm quyền ưu ái.

Sách còn nâng hiếu từ quan hệ đạo đức lên quan hệ pháp luật, cho rằng "Ngũ hình chi thuộc tam thiên, nhi tội mạc đại ư bất hiếu" (trong năm hình, tội thuộc đến ba nghìn, mà tội không gì lớn bằng bất hiếu).

5. Quan hệ trung và hiếu

Trong chương "Sĩ" có viết: "Tư ư sự phụ dĩ sự mẫu, nhi ái đồng; tư ư sự phụ dĩ sự quân, nhi kính đồng. Cố mẫu thủ kỳ ái, nhi quân thủ kỳ kính, kiêm chi giả phụ dã." (Lấy từ việc thờ cha để thờ mẹ, thì lòng yêu cùng vậy; lấy từ việc thờ cha để thờ vua, thì lòng kính cùng vậy. Cho nên đối với mẹ thì lấy lòng yêu, đối với vua thì lấy lòng kính; cái kiêm cả yêu và kính là cha vậy.)

Xét về văn bản, tuy sách nhấn mạnh hiếu và trung tách rời, nhưng không phải "trung hiếu bất phân". Trần Bích Sinh cho rằng ý của Trịnh Huyền là "dời kính làm trung", chứ không phải "dời hiếu làm trung" - đây chỉ là sự hiểu lầm đơn giản hóa. Hơn nữa, "dời hiếu làm trung" là yêu cầu đối với bậc sĩ, chứ không phải đạo đức phổ biến cho mọi người.

6. Tư tưởng can gián - điểm sáng của học thuyết

Chương "Gián Tranh" là một điểm sáng hiếm hoi, và tiến bộ nhất của Hiếu Kinh. Khi Tăng Tử hỏi: "Dám hỏi con theo lệnh cha, có thể gọi là hiếu không?" - Khổng Tử dùng đến hai lần "thị hà ngôn dữ" (lời ấy là lời gì thế) để phủ định, rồi dạy rằng: "Cho nên gặp điều bất nghĩa, thì con chẳng thể không can cha, tôi chẳng thể không can vua."

Sách liệt kê: thiên tử có bảy người tôi can gián thì dù vô đạo cũng chẳng mất nước; cha có người con can gián thì thân khỏi sa vào bất nghĩa. Như vậy, hiếu thực sự không phải là mù quáng thuận theo, mà là phải làm điều đúng, phải giúp cha mẹ và vua chúa tránh khỏi lỗi lầm. Tư tưởng can gián này là một sự chế ước đối với thứ quyền lực gia trưởng phong kiến, đồng thời hàm chứa một ý nghĩa dân chủ nhất định - thể hiện rõ tinh thần "đại nghĩa diệt thân" (cái nghĩa lớn có thể gạt bỏ tình riêng). Đây cũng là một điểm sáng trong toàn bộ học thuyết Nho gia.

7. Tư tưởng lập thân

Hiếu Kinh chỉ ra rằng đạo hiếu rốt cuộc dừng lại ở lập thân, bao gồm lập đức, lập ngôn, lập công. Trong đó, lập đức là gốc của lập thân, còn lập thân rốt cuộc phải thông qua việc lập công để thực hiện giá trị xã hội của cá nhân. Khổng Tử cho rằng khi đã thành công, không nên tự phụ, khoe khoang, bởi "cây cao nhất rừng thì gió sẽ bẻ gãy". Do đó hãy hạ mình làm việc, để danh thơm muôn thuở, như vậy mới giữ được danh tiếng trọn vẹn cho cả đời.

8. Hiếu và cảm ứng trời đất

Chương "Cảm ứng" trình bày tư tưởng: người con hiếu thảo sẽ khiến trời đất sáng tỏ, thần minh chứng giám, muôn vật hanh thông, tai ương không khởi. Sách kết luận: "Hiếu đễ chi chí, thông ư thần minh, quang ư tứ hải, vô sở bất thông" (Hiếu đễ đến cùng tột, thì thông suốt với thần minh, soi sáng bốn biển, không đâu chẳng thông). Đây là quan niệm "thiên nhân cảm ứng" đã ăn sâu trong văn hóa phương Đông: hiếu không chỉ là đạo của con người, mà còn hòa hợp với đạo trời, đạo đất.

Hiếu Kinh đã nâng địa vị và tác dụng của hiếu lên tầm cao nhất là "trời", cho rằng hiếu là "thiên chi kinh, địa chi nghĩa, dân chi hạnh" (đạo thường của trời, đạo nghĩa của đất, hạnh của dân). Vì hiếu là lẽ trời đất, người ta tất yếu phải tuân theo, bằng không là trái ý trời.

9. Tang chế và tế tự

Chương cuối "Táng Thân" quy định cách để tang cha mẹ: ba ngày sau khi mất mới được ăn; không được gầy mòn đến chết; tang không quá ba năm. Việc làm quan tài, chôn cất, lập đền thờ, cúng tế bốn mùa đều được nêu rõ. Hiếu Kinh xem trọng việc sống và việc chết như nhau, gọi là "sự sinh táng như sự tử" (thờ người sống và người chết cùng một lòng kính yêu).

Tóm lại, tư tưởng xuyên suốt của Hiếu Kinh là: lấy hiếu làm gốc, lấy kính làm thể, lấy trị quốc bình thiên hạ làm dụng, lấy can gián làm mềm, lấy cảm ứng làm cao.

IV. ĐÁNH GIÁ TÁC PHẨM

1. Lời khen ngợi qua các thời đại

Qua các thời đại, Hiếu Kinh nhận được rất nhiều lời khen ngợi từ những bậc đế vương và học giả danh tiếng:

• Khổng Tử (qua lời sách ghi): "Ngô chí tại Xuân Thu, hạnh tại Hiếu Kinh" - Chí ta ở Kinh Xuân Thu, việc làm của ta ở Hiếu Kinh.
• Tư Mã Thiên (Sử ký): "Hiếu Kinh là sách nhà nho, dạy điều tốt đẹp nhất của thiên hạ."
• Đường Huyền Tông đích thân làm bài tựa và chú giải, viết: "Nhân chi hạnh, mạc đại ư hiếu" (Hạnh của người, không gì lớn bằng hiếu).
• Tống Thái Tông ngự bút viết Hiếu Kinh tặng Lý Chí, nói: "Về văn chương thì chẳng có gì đáng lấy, nhưng nếu xét ở sự giúp ích cho giáo hóa, thì không gì bằng Hiếu Kinh."
• Minh Thái Tổ gọi Hiếu Kinh là "sách Khổng Tử nói rõ cái đại kinh đại pháp của đế vương trị thiên hạ, để lại cho muôn đời."
• Chu Hy (đời Tống): "Hiếu Kinh là cương lĩnh của vạn đời, gốc của nhân luân."
• Danh nhân Việt Nam như Lê Quý Đôn (Vân đài loại ngữ): ca ngợi Hiếu Kinh là "khuôn phép của thánh nhân, trọng đạo ở sự thân yêu."

2. Những ý kiến phê bình và hạn chế

Bên cạnh lời khen ngợi, Hiếu Kinh cũng nhận không ít ý kiến phê bình:

• Chu Hy tuy ca ngợi nhưng cũng nghi ngờ bản Cổ văn, và nhận xét rằng một số chương "do kẻ nho dung tục vùng Tề, Lỗ trích lấy lời trong các sách như Tả thị mà đặt ra, có chỗ hoàn toàn không thành văn lý."
• Các nhà tư tưởng đời Thanh như Đới Chấn chỉ trích rằng khi gắn hiếu với chính trị, Hiếu Kinh trở thành công cụ để vua chúa khống chế thần dân, khiến hiếu bị tuyệt đối hóa, làm mất đi tính độc lập của cá nhân.
• Trong thời kỳ Ngũ Tứ (Trung Quốc, đầu thế kỷ XX), một số trí thức như Lỗ Tấn, Hồ Thích phê phán Hiếu Kinh là thứ đạo đức phong kiến trói buộc con người, cho rằng "hiếu" bị lợi dụng để đề cao uy quyền phụ tử, vua tôi một cách phi lý.

Dù vậy, đa số các nhà nghiên cứu hiện đại vẫn công nhận giá trị nhân văn sâu sắc của Hiếu Kinh, coi đó là một di sản văn hóa cần được kế thừa có chọn lọc.

V. ẢNH HƯỞNG HẬU THẾ

1. Trong chính trị và giáo dục

Ngay từ thời Tây Hán, Hiếu Kinh đã được liệt vào hàng kinh điển và đưa vào chương trình học của nhà trường. Đời Hán Văn Đế đặt chức Bác sĩ Hiếu Kinh; nhà Hán lấy hiếu làm đầu, lập ra "Học hiếu liêm" (tiến cử người hiếu liêm làm quan). Các vua sau khi lên ngôi thường lấy "hiếu" làm niên hiệu. Dù đến đời Thanh, trong khoa cử vẫn phải thi thêm Hiếu Kinh.

Các triều đại đều lấy "hiếu trị thiên hạ" làm tiêu chuẩn. Hiếu Kinh được các đấng cầm quyền suốt các đời tôn làm "chí đức yếu đạo" để trị đời; đồng thời cũng hoàn toàn dung nhập vào đời sống của dân thường, trở thành sách vỡ lòng cho trẻ em thời xưa.

Ở Việt Nam, các triều đại Lý, Trần, Lê cũng lấy Hiếu Kinh làm sách giáo khoa trong trường học, cử hành lễ "tứ hiếu" và lấy chữ hiếu để khuyên răn dân chúng.

2. Trong luật pháp

Nhiều triều đại xem tội bất hiếu là một trong "Thập ác" (mười tội ác lớn) không được ân xá. Cụ thể: con cái tố cáo cha mẹ, không chịu tang cha mẹ, ngược đãi cha mẹ đều bị trừng trị nặng. Trong Đường luật và Hồng Đức luật (Việt Nam) đều có điều khoản: "Bất hiếu chính là tội lớn nhất trong các tội."

3. Trong văn hóa và đạo đức dân gian

Hiếu Kinh thấm nhuần vào dân gian qua các câu chuyện "Nhị thập tứ hiếu" (hai mươi bốn tấm gương hiếu), được kể rộng rãi. Các lễ nghi như lễ mừng thọ, lễ tang, tế gia tiên đều dựa trên tinh thần Hiếu Kinh. Câu "Bách thiện hiếu vi tiên" (trong trăm điều lành, hiếu đứng đầu) trở thành phương châm sống của biết bao thế hệ.

4. Ảnh hưởng ra nước ngoài

Hiếu Kinh truyền vào Nhật Bản và Triều Tiên từ thế kỷ VII–VIII, trở thành nền tảng đạo đức của các nước đó. Thiên hoàng thứ 46 là Hiếu Khiêm (Kōken) đã từng ra chiếu chỉ bảo mỗi nhà ở Nhật Bản phải cất giữ một bản Hiếu Kinh, đồng thời kêu gọi quốc dân chăm chỉ đọc tụng. Ảnh hưởng của đạo hiếu thể hiện rõ trong văn hóa võ sĩ đạo Nhật Bản. Triều Tiên đề cao hiếu thảo qua nhiều bộ luật và lễ nghi gia đình. Đến thế kỷ XVIII–XIX, Hiếu Kinh vào châu Âu, được dịch ra nhiều thứ tiếng. Cho đến tận hôm nay, Hiếu Kinh vẫn có vai trò quan trọng trong việc chuẩn mực hóa luân lý đạo đức xã hội.

VI. DI SẢN HÁN NÔM VỀ HIẾU KINH TẠI VIỆT NAM

Tổng quan tư liệu hiện tồn

Để đánh giá đầy đủ sự lưu truyền và tiếp nhận Hiếu Kinh tại Việt Nam, không thể không tham khảo nguồn tư liệu văn bản Hán Nôm hiện còn lưu trữ. Qua khảo sát tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Thư viện Quốc gia Việt Nam, hiện thống kê được 7 tác phẩm với 13 văn bản liên quan đến Hiếu Kinh, bao gồm:

Hiếu kinh chú giải; Trung kinh - Hiếu kinh tiết yếu; Hiếu kinh lập bản; Hiếu kinh quốc âm diễn nghĩa ca; Hiếu kinh dịch thuyết xiển nghĩa; Hiếu kinh dịch nghĩa; Hiếu kinh tập chú.

Trong 13 văn bản hiện còn, phần lớn được lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm (10/13 văn bản), số còn lại lưu tại Thư viện Quốc gia Việt Nam và một thư viện tại Paris (Pháp).

Niên đại và phương thức lưu truyền

Nhìn chung, các văn bản trên đều lưu hành tại Việt Nam vào khoảng giữa thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, tức là tập trung vào triều Nguyễn. Văn bản được lưu truyền sớm nhất là Hiếu kinh chú giải (ký hiệu AC.1415) - in lại tại Trung Quốc năm Đạo Quang thứ 27 (1847); muộn nhất là Hiếu kinh dịch nghĩa của Trần Văn Tăng, khắc in năm Khải Định thứ 3 (1918).

Về phương thức chế bản, gần như tuyệt đại đa số các văn bản đều được khắc in, chỉ có một bản chép tay duy nhất là Hiếu kinh tập chú (VHv.1009). Điều đó phần nào phản ánh vị thế và mối quan tâm đặc biệt dành cho Hiếu Kinh trong giai đoạn này tại Việt Nam.

Hai nhóm văn bản: xuất xứ Trung Quốc và Việt Nam

Trong 7 tác phẩm trên, có thể chia thành hai nhóm theo xuất xứ:

Nhóm xuất xứ từ Trung Quốc gồm 4 tác phẩm: Hiếu kinh chú giải; Hiếu kinh dịch thuyết xiển nghĩa; Hiếu kinh tập chú; Trung kinh - Hiếu kinh tiết yếu. Đây là những công trình chú giải Hiếu Kinh của người Trung Quốc, trong đó bản Hiếu kinh chú giải do Đường Huyền Tông ngự chú, tiếp nối bởi Tư Mã Quang và Phạm Vũ Tổ đời Bắc Tống, là bản mang tính quan phương và có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử kinh học Trung Quốc. Hai bản còn lại là công trình đời Thanh, được in lại tại Việt Nam vào giữa thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX - Trung Hiếu Kinh kinh tiết yếu in lại năm Tự Đức thứ 5 (1852); Hiếu kinh dịch thuyết xiển nghĩa do đền Ngọc Sơn, Hà Nội in lại năm Thành Thái thứ 19 (1907) - cho thấy sự tiếp cận khá cập nhật các công trình kinh học về Hiếu Kinh tại Việt Nam đương thời.

Nhóm xuất xứ từ Việt Nam gồm 3 tác phẩm, do hai tác giả người Việt thực hiện:

• Hiếu kinh lập bản và Hiếu kinh quốc âm diễn nghĩa ca - cả hai đều do Hoàng tử Nguyễn Phúc Miên Tuấn (1827–1907), tự Ngạn Thúc, hiệu Nhã Trang biên soạn.
• Hiếu kinh dịch nghĩa - do Trần Văn Tăng dịch sang chữ Nôm, khắc in năm 1918.

Tác phẩm tiêu biểu: Hiếu kinh lập bản của Hoàng tử Miên Tuấn

Trong nguồn tư liệu hiện khảo cứu được, Hiếu kinh lập bản có thể coi là công trình kinh học về Hiếu Kinh đầu tiên và hiếm hoi của Việt Nam. Trong bài tự đề tựa, Hoàng tử Miên Tuấn bày tỏ quan điểm "sách ngũ kinh chở đạo, đều lấy Hiếu kinh làm gốc", và biên soạn sách nhằm khắc phục nạn "học trò bỏ gốc, đuổi theo ngọn, học phong ngày càng đi xuống." Ông đã khảo cứu rộng rãi các bản chú giải qua các đời của Trung Quốc, rồi "tự hạ mành giam mình khổ công, cúi đọc ngẩng nghĩ", bốn năm lần thay bản thảo, dụng công suốt mười năm mới hoàn thành. Nguyên tắc biên soạn của ông là: chọn bản Hiếu Kinh kim văn mà chú thích, những chỗ theo cổ chú cùng những lời hay đẹp thì bày tỏ ra, không giấu những điều hay của người khác; những chỗ chú sớ chưa rõ ràng hay lẫn lộn thì khảo chứng kinh sử trăm nhà, rồi bày tỏ ý kiến của mình mà phát huy sửa chữa.

Hiếu kinh lập bản không chỉ là công trình tham bác, tiếp thu các thành tựu chú giải của Trung Hoa, mà còn thể hiện những kiến giải, chính kiến độc lập của cá nhân tác giả, với các thao tác dẫn nguồn tham khảo đảm bảo tính minh bạch, khoa học. Tuy Lý Vương - người anh nổi tiếng với thi tài lẫy lừng - sau khi đọc xong đã ngợi khen: "Đã lưu tâm thực học, công phu đáng mừng. Đến như những chỗ theo cổ chú, hoặc những chỗ phát ý mới, thảy hàm chứa ý kiến riêng của mình đều tốt, không cần ta phải sửa chữa." Thái sử Phạm Hữu Nghi cũng nhận xét: "Sách này giải thích kĩ càng, phát hiện nhiều điều mà các bậc hiền trước đây chưa nêu ra. Tỏ rõ đạo tiên thánh, mở mang cho hậu học, đáng gọi là công thần của Khổng Tử."

Nét đặc sắc của nhóm văn bản Việt Nam: tính liên văn bản và đa thể loại

Một điểm độc đáo không thấy xuất hiện ở nhóm văn bản Trung Quốc trong phạm vi khảo sát này là tính tập hợp liên văn bản của nhóm tác phẩm do Miên Tuấn biên soạn. Văn bản ký hiệu AB.266 tập hợp 4 tác phẩm trong một bộ, gồm:

• Hiếu kinh lập bản (36 trang): khảo cứu, giải thích, bình luận Hiếu Kinh.
• Hiếu sử lược thuyên (126 trang): 108 câu chuyện về các tấm gương hiếu thuận trong lịch sử Việt Nam và Trung Quốc, sắp đặt thành các bộ: đế vương, hoàng hậu, hoàng thân, công chúa, người ẩn dật, quan lại, phụ nữ và trẻ em.
• Hiếu kinh quốc âm diễn nghĩa ca (26 trang): diễn Nôm Hiếu Kinh theo thể lục bát.
• Hiếu sử quốc âm ca (36 trang): diễn Nôm Hiếu sử lược thuyên sang thể lục bát.

Văn bản VNv.60 cũng tập hợp ba tác phẩm, trong đó có Bổ chính nhị thập tứ hiếu truyện diễn nghĩa ca - diễn Nôm theo thể song thất lục bát về 24 tấm gương hiếu thuận trong lịch sử Trung Quốc.

Như vậy, những tập hợp tác phẩm này sử dụng đồng thời chữ Hán và chữ Nôm, đa dạng về thể loại - chú giải, văn xuôi, thơ lục bát, song thất lục bát - tạo nên sự soi tỏ lẫn nhau từ nguyên điển đến luận giải, từ nguyên lý đến thực tiễn đời sống. Đây có lẽ cũng là chủ ý lựa chọn những phương thức phong phú, linh hoạt nhằm phổ biến Hiếu Kinh, đề cao đạo hiếu của Hoàng tử Miên Tuấn.

Nhận xét tổng quát

Qua khảo sát nguồn tư liệu Hán Nôm, có thể rút ra mấy nhận xét sau về sự lưu truyền và tiếp nhận Hiếu Kinh tại Việt Nam:

Thứ nhất, việc tiếp nhận Hiếu Kinh ở Việt Nam không dừng ở việc lưu truyền thuần túy nội dung nguyên điển, mà còn thể hiện sự chủ động chuyển dịch sang chữ Nôm ở cả hình thức văn xuôi và thơ lục bát - mở rộng con đường phổ biến đến nhiều đối tượng hơn.

Thứ hai, sự tiếp nhận không chỉ dừng ở truyền bá nội dung đơn thuần, mà còn được chú trọng ở phương diện kinh học - cả ở việc tiếp thu thành tựu của Trung Quốc lẫn ở sự chủ động luận giải kinh điển theo kiến giải riêng của người Việt.

Thứ ba, giai đoạn giữa thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX - tức triều Nguyễn - là thời kỳ Hiếu Kinh được đặc biệt đề cao, chú trọng, lưu hành rộng rãi cả về số lượng lẫn chất lượng văn bản, phản ánh sự trọng thị của triều đình và giới học thuật đối với bộ kinh điển này.

(Phần này được biên tập dựa trên khảo cứu của Phạm Vân Dung - "Sự lưu truyền và tiếp nhận sách Hiếu Kinh ở Việt Nam qua khảo sát nguồn tư liệu Hán Nôm", Tạp chí Khoa học, số 98, tháng 7/2025.)

VII. Phụ bản dịch về bài tựa sách Ngự chú Hiếu kinh御注孝經

Nguyên văn chữ Hán :
 

孝經序。

御製序并注。

朕聞上古，其風朴略，雖因心之孝巳萌，而資敬之禮猶簡。及乎仁義旣有，親譽益著。聖人知孝之可以教人也，故因嚴以教敬，因親以教愛，於是以順移忠之道昭矣，立身揚名之義彰矣。子曰：吾志在春秋，行在孝經。是知孝者德之本歟。經曰：昔者明王之以孝理天下也，不敢遺小國之臣，而况於公侯、伯子男乎？朕嘗三復斯言，景行先哲，雖無德教加於百姓，庶幾廣愛形于四海。嗟乎！夫子没而微言絶，異端起而大義乖。况泯絶於秦，得之者皆煨燼之末；濫觴於漢，傳之者皆糟粕之餘。故魯史、春秋，學開五傳，國風、雅、頌，分爲四詩，去聖逾遠，源流益别。近觀孝經舊注，踳駮尤甚。至於跡相祖述，殆且百家，業擅專門，猶將十室。希升堂者必自開户牖，攀逸駕者必騁殊軌轍。是以道隱小成，言隱浮僞。且傳以通經爲義，義以必當爲主，至當歸一，精義無二，安得不翦其繁蕪，而撮其樞要也？韋昭、王肅，先儒之領袖，虞翻、劉邵，抑又次焉。劉炫明安國之本，陸澄譏康成之注，在理或當，何必求人。今故特舉六家之異同，會五經之旨趣，約文敷暢，義則昭然；分注錯經，理亦條貫，寫之琬琰，庶有補將來。且夫子談經，志取垂訓，雖五孝之用則别，而百行之源不殊。是以一章之中，凡有數句，一句之内，意有兼明，具載則文繁，略之又義闕。今存于疏，用廣發揮。
Dịch nghĩa : 
Trẫm nghe nói thời thượng cổ, phong tục chất phác sơ lược. Dù lòng hiếu thảo do trời sinh đã manh nha, nhưng lễ kính trọng nhờ vào còn giản đơn. Đến khi nhân nghĩa đã có, thì tình thân và danh tiếng càng rõ rệt. Thánh nhân biết rằng hiếu có thể dùng để dạy người, bởi thế dựa vào sự nghiêm trang để dạy lòng kính, dựa vào sự thân yêu để dạy lòng thương yêu. Từ đó, đạo lý lấy sự thuận hòa mà dời sang lòng trung được sáng tỏ, nghĩa lập thân và làm rạng danh được hiển bày. Khổng Tử nói: "Ta chí ở Kinh Xuân Thu, hạnh ở Kinh Hiếu". Bởi thế biết rằng hiếu là gốc của đức vậy. Kinh viết: "Xưa các bậc minh vương lấy hiếu để trị thiên hạ, chẳng dám bỏ qua bầy tôi nước nhỏ, huống chi là các bậc công, hầu, bá, tử, nam?" Trẫm từng đọc đi đọc lại lời này, ngưỡng mộ các bậc hiền triết trước. Dẫu chẳng có đức hạnh để ban bố cho trăm họ, may thay lòng yêu thương rộng khắp tỏa ra bốn biển. Than ôi! Khổng Tử mất rồi thì lời vi diệu dứt, dị đoan nổi lên thì nghĩa lớn sai lạc. Huống nữa bị chôn vùi đời Tần, người được còn sót lại chỉ là những phần tro tàn cuối cùng; trôi nổi đời Hán, kẻ truyền bá chỉ là những phần cặn bã thừa. Cho nên sử nước Lỗ là Kinh Xuân Thu, học chia thành năm truyện; kinh Quốc Phong, Nhã, Tụng chia thành bốn thi. Càng xa thánh nhân, nguồn càng khác. Gần đây xem các chú cũ về Kinh Hiếu, sai lẫn rất nhiều. Đến nỗi những kẻ nối nhau bắt chước, hầu như đến trăm nhà; người có chuyên môn riêng, cũng chừng mười nhà. Kẻ mong lên đường cửa nhà thánh, ắt tự mở cửa sổ; kẻ muốn theo xe ngựa kẻ trước, ắt cưỡi đường khác. Bởi thế đạo ẩn trong việc thành tựu nhỏ, lời ẩn trong lời hư vọng. Vả lại, truyền dùng để thông kinh là nghĩa, nghĩa lấy điều phải làm chủ. Điều phải nhất định về một, nghĩa tinh thì không hai. Sao chẳng cắt bỏ những chỗ rườm rà mà nắm lấy cái then chốt? Vi Chiêu, Vương Túc là bậc lãnh tụ của nho gia trước; Ngu Phiên, Lưu Thiệu lại là bậc thứ đến. Lưu Huyễn làm sáng tỏ bản gốc của An Quốc; Lục Trừng chê chú của Khang Thành. Nếu hợp lẽ, hà tất phải cầu ở người? Nay vì thế, Trẫm đặc biệt nêu ra sự khác nhau của sáu nhà, hội tụ ý chỉ của năm kinh, rút gọn lời văn cho thông suốt, nghĩa thì rõ ràng; chia chú xen vào kinh, lý cũng mạch lạc. Viết vào ngọc, mong có ích cho người sau. Vả lại, thánh nhân bàn kinh, chí ở việc để lại răn dạy. Dù công dụng của năm hạng hiếu có khác, nhưng cái gốc trăm hạnh không khác. Bởi thế trong một chương, có vài câu; trong một câu, ý có thể sáng tỏ nhiều điều. Chép đủ thì văn dài, lược bỏ thì thiếu nghĩa. Nay ghi vào phần sớ để giúp phát huy rộng.

 

 

Kết luận

Hiếu Kinh, tuy dung lượng ngắn, nhưng hàm chứa một thế giới quan và nhân sinh quan sâu sắc của người xưa. Sách đã góp phần hun đúc nên cốt cách hiếu nghĩa, thủy chung của dân tộc Việt Nam nói riêng và các nước Á Đông nói chung. Từ chương "Khai Tông Minh Nghĩa" khẳng định hiếu là gốc mọi đức hạnh, đến chương "Gián Tranh" đề cao can gián lấy nghĩa làm trọng, đến chương "Táng Thân" nói về thờ người chết như thờ người sống - Hiếu Kinh không chỉ là một bài diễn thuyết về đạo đức, mà còn là một triết lý sống, một cách quản lý xã hội đầy tính nhân bản.

Dù thời thế có biến thiên, những lời dạy căn bản như "kính thân, mộ thân, lập thân, hành đạo" vẫn là ngọn đèn sáng soi cho nhân tâm. Biết bao thế hệ đã đọc Hiếu Kinh và tự nhủ phải sống làm sao cho xứng với công sinh thành dưỡng dục của cha mẹ - và biết mở rộng lòng yêu thương đó để giúp ích cho đời.

 

Tổng hợp và biên tập kuangtuan .